КНІГІ ОНЛАЙН
Беларуская энцыклапедыя Т. 1
Беларуская энцыклапедыя Т. 12
Беларуская энцыклапедыя Т. 13
Беларуская энцыклапедыя Т. 15
Беларуская энцыклапедыя Т. 16
ЛАГІШЫНСКІ РАЁН адм.-тэр. адзіп-ка ў БССР у 1940—62. Утвораны 15.1.1940 у складзе Пінскай, з 8.1.1954 Брэсцкай абласцей. Цэнтр — г.п. Лагі-шын. Пл. раёна 1,1 тыс. км2 (1941). У 1940 падзелены на 11 сельсаветаў. 25.12.1962 Л.р. скасаваны, тэрыторыя далучана да Пінскага раёна. ЛАГОЖСКАЕ КНЯСТВА. удзельнае княства Полацкай зямлі ў 12—15 ст. Цэнтр — г. Лагожск (сучасны г. Ла-гойск Мінскай вобл.). Магчыма, 'пер-шым уладальнікам Л.к. ў 1127 быў кн. Брачыслаў. Непасрэдна лагожскімі кня-зямі Іпацьеўскі летапіс называе Усясла-ва Мікуліча (1180) і Васільку Валадара-віча. Верагодна, Л.к. было адным з удзелаў Мінскага княства. He пазней як у 1-й пал. 14 ст. княства ўвайшло ў ВКЛ. У сярэдзіне 14 ст. належала Вой-швілу (паводле адной з версій — сыну Кейстута). У 1387 вял. кн. Ягайла аддаў Л.к. разам з Трокскім і Полацкім княс- Лагішынская Спаса-Праабражэнская царква. Лагішьшскі Петрапаўлаўскі касцёл твамі свайму брату Скіргайлу, які фак-тычна быў яго намеснікам у ВКЛ. У 1392 Ягайла вымушаны быў перадаць уладу ў ВКЛ Вітаўту, які пачаў разда-ваць асобныя маёнткі Л.к.: Ганявічы і Корань у 1395 — віленскаму біскуп-ству, Гасцілавічы — віленскаму ваяводу Войцеху Манівіду (у 1407 пацверджаны навечна); Коцалі ў канцы 14 ст. — но-ваўгворанаму касцёлу ў Гайне. Маічы-ма, да Л.к. належала і Харэцкая воласць у вярхоўях р. Бярэзіна, раздача якой у прыватную уласнасць адбывалася адна-часова. He пазней як у 1-й пал. 15 ст. з Л.к. вылучыліся маёнткі Астрошыцы, Зазер’е і, верагодна, Смалявічы, якія належалі пану Судзімонту Доргевічу. Пасля смерці апошняга (1448) спад-чыннае права на гэтыя маёнткі пацвер-джана яго сыну Алехну. У сярэдзіне 15 ст. ад Л.к. заставалася невял. частка з Лагойскам і Гайнай, якая належала кі-еўскаму кн. Алельку Уладзіміравічу, а з 1455 — яго малодшаму брату Андрэю. Пасля смерці Андрэя ў 1457 Гайна на-кінута ва ўласнасці яго нашчадкаў, a Лагойск вернуты вял. князю і ў 1460 нанова падараваны кн. Аляксандру Чартарыйскаму на правах звычайнага маёнтка. В.Л.Насевіч. ЛАІ’бЙСК, горад, цэнтр Лагойскага р-на Мінскай вобл.. на р. Гайна. За 40 км ад Мінска, 31 км ад чыг. ст. Смаля-вічы на лініі Мінск—Орша. Аўтадаро-гамі алучаны з Мінскам, Лепелем, Сма- ЛАГОЙСКІ 91 лявічамі, Барысавам, Маладзечна. 9,9 тыс. ж. (1998). Упершыню згадваецца ў крыніцах у 1078 як гррад-крэпасць Полацкай зямлі. 3 12 ст. цэнтр удзельнага Лагожскага княства. 3 14 ст. ў складзе ВКЛ, уладанне Ягайлы, Скір-гайлы, Вітаўга. Пазней належаў князям Чар-тарыйскім і Тышкевічам. У 19 ст мястэчка. У 1809—60 у Л. дзейнічала Лагойская палатня-на-папяровая мануфактура. У 1842 К.П./ыш кевіч і Я.П.Тышкевіч стварылі Лагойскі музей старажытнасцей. У 1897 — 2296 ж., цэнтр воласці Барысаўскага пав. 3 1924 цэнтр раё-на, з 27.9.1938 rap. пасёлак. 3 2.7.1941 да Горад Лагойск. Фрагмент забудовы. 2.7.1944 акупіраваны ням. фашыстамі. якія ў Л. і раёне загубілі 3906 чал. У ноч на 23.12.1942 у выніку Лагойскага бою 1942 пар-тызаны разграмілі тут варожы гарнізон. У 1979 — 5,3 тыс. ж. 3 3.6.1998 горад. Прадпрыемствы дрэваапр., харч. прам-сці. 2 сярэднія, базавая, муз. і дзі-цяча-юнацкая спарт. школы, дамы нар. і дзіцячай творчасці, 2 б-кі, бальніца, паліклініка, камбінат быт. абслугоўван-ня, аддз. сувязі. Брацкія могілкі сав. во-інаў і партызан, магілы ахвяр фашызму. Помнікі: архітэктуры — Мікалаеўская царква (1824); садова-паркавага мастац-тва — Лагойскі палацава-паркавы ан-самбль. Каля Л. 2 гарадзішчы культуры штрыхаванай керамікі і гарадзішча эпо-хі Кіеўскай Русі (дзядзінец стараж. Л.). Радзіма бел. археолагаў, гісторыкаў і эт-нографаў К.П. і Я.П. Тышкевічаў. ЛАГбЙСКАЕ ЎЗВЬІШША, частка Мінскага ўзвышша на Пн Мінскай вобл. Абмежавана на ПнУ скразной далінай Ілія—Гайна, на Пн і ПнЗ Нарачана-Ві-лейскай нізінай, на ПдУ Верхнебярэзін-скай нізінай, на ПдЗ змыкаецца з Ра-дашковіцкім узвышшам, на Пд паступова пераходзіць у цэнтр. ч. Мінскага ўзв. Сярэдняя выш. да 250 м, найвыш. пункт 342 м (Лысая гара). Л.ў. — ч. во-дападзела паміж рэкамі бас. Балтыйска-га і Чорнага мораў. У тэктанічных адносінах Л.ў. прымеркава-на да Вілейскага пахаванага выступу Бел. ан-тэклізы. Асадкавы чахол складзены з глініс-та-мергельных парод сярэдняга дэвону, на Пд невял. ўчасткі альб-сенаманскіх адкладаў мелавой сістэмы. Антрапагенавая тоўшча (магутнасць да 200—280 м) складзена ледаві-ковымі (у асноўным сожскага зледзянення) адкладамі, сярод іх пераважаюць валунныя суілінкі і супескі; на схілах перакрыта лёса-падобнымі пародамі (магутнасць 3—5 м). У рэльефе вылучаецца шэраг дугапа-добных канцова-напорных град з група-мі буйных купалападобных узгоркаў (адносныя выш. 30—35 м); сярэднеў-згорысты і ўвалісты рэльеф на выш. 250—280 м, паблізу рачных далін парэ-заны глыбокімі ярамі і лапынамі. Уз-доўж далін невял. ўчасткі плоскаўвагну-тых зандравых раўнін. На ўзвышшы па-чынаюцца рэкі бас. Дняпра — Гайна з прытокам Усяжа, Вяча; бас. Нёмана — Ілія з прытокам Рыбчанка. Пашыраны дзярновыя моцна- і сярэднеападзоле-ныя глебы. На вяршынях град і ўзгор-каў змытыя валунныя і друзаватыя гле-бы Мяшаныя і ялова-хваёвыя лясы за- Лагойскае ўзвышша каля в. Дуброва Смаля-віцкага раёна. хаваліся невял. ўчасткамі. Пад ворывам да 40% тэрыторыі. В.П.Якушка. ЛАГОЙСКАЯ АСТРАБЛЕМА, стара-жытны метэарытны кратэр паблізу г. Лагойск у вярхоўі р. Гайна. Пахаваны пад антрапагенавымі адкладамі. Адкры-ты ў 1975 пры бурэнні свідравіны ў ра-ёне в. Кузевічы як структура з анамаль-най геал. будовай. Дыяметр Л.а. каля 15 км, глыбіня каля 500 м. Складзена з т. зв. брэкчыі — абломкаў, глыб, друзу парод рознага ўзросту; частка іх дэфар-маваная, сплаўленая; уся маса кавалкаў сцэментаваная ў больш позні час. Ме-тэарытнае паходжанне Л.а. абгрунтавалі бел. вучоныя А.С.Махнач, М.В.Вера-ценнікаў, Г.І.Ількевіч. Літ.: Логойская астроблема. М., 1991. У.Я.Бардон. ЛАГбЙСКАЯ ІІАЛАТНЯНА-ПАНЯ РОВАЯ МАНУФАКТЎРА Дзейнічала ў 1809—60 у мяст. Лагойск (цяпер г. Ла-гойск Мінскай вобл.). Выііускала па-латно, баваўняныя і льняныя хусцінкі. У 1859 мела 12 станкоў і 2 машыны. У 1860 працавала каля 50 чал. Выітускала да 50 і больш тыс. аршынаў палатна рознага колеру і ўзору. Прадукцыя збы-валася ў Мінску і Рызе. ЛАГбЙСКІ БОЙ 1942, бой партыз брыгады «Штурмавая» (камандзір Б.М. Лунін) па разгроме фаш. гарнізона (ка-ля 240 гітлераўцаў) у г. Лагойск Мін-скай вобл. ў ноч на 23 снеж. ў Вял. Айч. вайну. Напярэдадні аперацыі ла-гойскія падпольшчыкі склалі схему ўмацаванняў ворага, перадалі партыза-нам звесткі пра размяшчэнне яго агня-вых пунктаў і пастоў аховы. У выніку 3-гадзіннага бою партызаны разграмілі памяшканні паліцэйскай управы, жан-дармерыі і камендатуры, спалілі склады з харчаваннем і фуражом, захапілі вял. трафеі. ЛАГОЙСКІ МУЗЁЙ СТАРАЖЫТНАС-ЦЕЙ. адзін з першых на Беларусі гісто-рыка-археал. музеяў. Засн. ў 1842 брата-мі К.П.Тышкевічам і Я.П.Тышкевічам у родавым маёнтку ў Лагойску. Размя-шчаўся ў іх двухпавярховым палацы. Яго аснову склалі археал. знаходкі Тышкевічаў пры даследаванні курганоў, гарадзішчаў, замчышчаў Мінскай губ. У музеі былі багатыя калекцыі зброі, ма-нет, медалёў; захоўваліся таксама крыж з серабра і золата, 2 мячы з мініяцюр-нымі партрэтамі Стафана Баторыя (16 ст.), шведскія сцягі, адваяваныя С.Чар-нецкім у 1656 у шведскага караля Гус-тава, шпага Пятра I і многае інш. Па-водле звестак Г\.М. Шпілеўскага, у ну-мізматычнай калекцыі музея было больш за 1 тыс. манет і медалёў, 3 тыс. кніг, з якіх каля 500 — помнікі айч. кнігадрукавання. Захоўваліся стараж. рукапісы, карты. У 1855 на базе экспа-натаў Л.м.с. заснаваны Віленскі музей старажытнасцей. С.А.Акуліч. ЛАГбЙСКІ ГІАЛАЦАВА-ІІАРКАВЫ АНСАМБЛЬ. Створаны ў 1-й пал. 19 ст. ў г. Лагойск Мінскай вобл. П a -л а ц узведзены ў 1815 у стылі ампір графам П.Тышкевічам на месцы ста-раж. замчышча і драўлянага замка Чар-тарыйскіх (знішчаны татарамі ў 1505), потым — мураванага замка Тышкевічаў (разбураны шведамі ў 1706). Уяўляў са-бой 1-павярховы прамавугольны ў пла-не выцягнуты па фронце аб’ём, вылуча-ны па цэнтры гал. фасада на выш. 2 паверхаў 12-калонным порцікам са сту-пеньчатым атыкам. Па баках фланкіра-ваўся 2-павярховымі 1-восевымі павіль-ёнамі, завершанымі трохвугольнымі франгонамі. Па цэнтры тыльнага фаса-да выступаў 2-павярховы паўкрутлы 6-калонны эркер, накрыты сферычным купалам. У 2 залах палаца размяшчаўся музейны археал.-маст. збор братоў К. і Я.Тышкевічаў, асобная зала была адве-дзена пад б-ку (каля 10 тыс. тамоў). Разбураны ў Вял. Айч. вайну, засталіся руіны. Парк пейзажнага тыпу высаджа-ны ўздоўж правага берага р. Гайна. Пл. 10 га. Перад палацам быў створаны Лагойскі палаііава-паркавы ансамбль 3 ма-люнка Н.Орды. Сярэдзіна 19 ст. 92 ЛАГОЙСКІ круглы партэр з кветкавымі клумбамі і рабатамі, пасаджаны пладовы сад. 3 тыльнай тэрасы палаца адкрываўся від на больш нізкую пейзажную частку парку з сажалкай і «зялёнай» тапалёвай альтанкай каля яе, рэшткі замкавых умацаванняў. Праз парк працякаў ручай з мураваным арачным мастком, каля якога быў дом вартаўніка. Курціны фарміраваліся таполяй белай, ясенем, дубам і інш. дрэвамі мясц. парод. А.М.Кулагін. ЛАГбЙСКІ РАЁН На Пн Мінскай вобл. Утвораны 17.7.1924, канчаткова сфарміраваны 14.8.1979. Пл. 2,4 тыс. км2. Нас. 43,5 тыс. чал. (1998), гарад-скога 41%. Сярэдняя шчыльн. 18 чал. на 1 км2. Цэнтр раёна — г. Лагойск. Уключае г.п. Плешчаніцы, 323 сельскія населеныя пункты. Падзяляецца на 16 сельсаветаў: Акалоўскі, Акцябрскі, Ас-трошыцкі, Бяларуцкі, Гайненскі, За-дор’еўскі, Зарэчанскі, Знаменкаўскі, Із-бішчанскі, Каменскі, Крайскі, Лагазін-скі, Лагойскі, Нястанавіцкі, Чырвана-швабаўскі, Янушкавідкі і Плешчаніцкі пасялковы Савет. Раён размешчаны пераважна на Лагойскім узвышійы і ІІлешчаніцкім узвышшы, паўн.-зах. ўскраіна — на Нарачана-Вілейскай нізіне. Па-верхня ўзгорыстая. Пераважаюць выш. 200— 250 м, на выш. больш за 250 м — 25% тэры-торыі. найвыш пункт 333 м (каля в. Вял. Бя-сяды). Карысныя выкапні: торф, пясчана-жвіровы матэрыял, мел. Сярэдняя т-ра студз. -7,1 °C, ліп. 17,6 °C. Ападкаў 631 мм за год. Вегетац. перыад 188 сутак. Найб. рэкі: Вілія (на мяжы з Вілейскім р-нам) з прытокамі Дзвінаса і Ілія; Гайна з прытокамі Цна і Ла-газінка; на Пд вярхоўі р. Вяча. Плешчаніцкае еадасховішча на р. Дзвінаса. Азёры Дзікае і Церахава. Пашыраны глебы дзярнова-падзо-лістыя (48,2%), дзярнова-падзолістыя забало-чаныя (29%), тарфяна-балотныя (16,1%). Пад лесам 54,4%тэр. раёна, з іх 18,2% — штучныя насаджэнні, пераважаюць хваёвыя і яловыя лясы. Найб. лясістасць на У. Балоты займа-юць 1% тэр. раёна, найб. з іх Чысцік, Крамя-нец, Антонаўскае балота. Біял. заказнік рэсп.