КНІГІ ОНЛАЙН
Беларуская энцыклапедыя Т. 1
Беларуская энцыклапедыя Т. 12
Беларуская энцыклапедыя Т. 13
Беларуская энцыклапедыя Т. 15
Беларуская энцыклапедыя Т. 16
Палац у Лазенках. ЛАЗЁНКІ (Lazienki), палацава-паркавы комгшекс 17—19 ст. у Варшаве; помнік ранняга класіцызму з рысамі барока. Былая каралеўская рэзідэнцыя. Пабудо-вы комплексу адметныя строгімі фор-мамі і камернымі маштабамі архітэкту-ры, гарманічнай сувяззю з пейзажным паркам. На сажалцы выспа з каралеў-скім палацам (напачатку купальня кн. Любамірскіх, 1683—90, арх. Тыльман Гамерскі; перабудавана ў 1784—95, арх. Д.Мерліні, інтэр’еры яго ж і Я.Камзет-цэра). У парку: «Белы домік» (1774—77, размалёўкі Я.Б.Плерша, Я.Сціслы), па-лац «Мысьлевіцы» (1775—79, абодвух арх. Мерліні; размалёўкі Плерша, А.Ге-рлічкі), павільёны, каланады, скульпту-ра А.Лебрэна і Я.Манальдзі, помнік Ф.Шапэну (1907—26, скульпт. В.Шы-маноўскі). Пашкоджаны ў 1945, адноў-лены ў 1964. Цяпер музей. ЛАЗЕР (англ. laser, скарачэнне ад Light Amplification by Stimulated Emission of Radiation узмацненне святла вымуша-ным выпрамяненнем), аптычны кван-тавы генератар эл.-магн. выпрамянен-ня ў бачным, інфрачырвоным ці уль-трафіялетавым дыяпазонах даўжынь хваль. Прынцып работы Л. заснаваны на ўзмацненні святла пры наяўнасці ад-варотнай сувязі. Выкарыстоўваецца ў навук. фіз., хім., біял. даследаваннях, прам-сці, медыцыне, экалогіі, лініях ва-лаконна-аптычнай сувязі, для запісу, апрацоўкі, перадачы і захоўвання ін-фармацыі і інш., а таксама ў ваен. спра-ве (прамянёвая зброя). Л. мае актыўнае асяроддзе, прылады на-пампоўкі для ўзбуджэння рэчыва ва ўзмац-няльны стан і адваротаай сувязі, якая забяс-печвае шматразовае праходжанне вылрамя-нення праз актыўнае рэчыва. Адааротная су-вязь ствараецца люстэркамі (гл. Аптычны рэзанатар) або перыядычнымі неаднастай-насцямі актыўнага рэчыва (Л. з размеркава-най адваротнай сувяззю). Паводле актыўнага рэчыва адрозніваюць газавы лазер, паўправад-ніковы лазер, цвердацелы лазер, вадкасны на арган. фарбавальніках, эксімерны Л. (на ма-лекулах галагенаў з высакароднымі газамі), Л. на свабодных электронах і інш.; паводле рэ-жыму работы — неперарыўны і імпульсны (выпрамяняюцца адзінкавыя імпульсы ці пе-рыядычная паслядоўнасіп, імпульсаў з часта-той паўтарэння да 107 с’ . На Беларусі даследаванні і распра-цоўкі Л. праводзяцца ў ін-тах фізікі, электронікі, малекулярнай і атамнай фізікі Нац. АН, БДУ, БПА і інш. Бел. вучонымі і інжынерамі створаны лазе-ры на арган. фарбавальніках, рэалізава-ны розныя метады кіравання параме-трамі лазернага выпрамянення і выка-рыстання Л. ў навук. даследаваннях, медыцыне, апрацоўцы інфармацыі. Літ.: Степанов Б.й. Лазеры на красн-телях. М., 1979; Яго ж. Лазеры сегодня н завтра. Мн., 1987; Качмарек Ф. Введе-нне в фнзнку лазеров: Пер. с пол. М., 1981; Т а р а с о в Л.В. Лазеры действнтельностн н надежды. М., 1985; Войтовнч АП., С е -верпков В.Н. Лазеры с анмзотропнымн резонаторамп. Мн., 1988. П.А.Апанасевіч. ЛАЗЕР НА СВАБбДНЫХ ЭЛЕК-ТРОНАХ (ЛСЭ), генератар эл.-магн. ваганняў, іпто выпрамяняюцца элек-тронамі, якія вагаюцца пад уздзеяннем эл. або магн. поля і рухаюцца з рэляты-вісцкімі скарасцямі ў напрамку распаў-сюджвання хвалі. Прынцып работы ЛСЭ прапанавалі ў канцы 1940 — пач. 1950-х г. З.Л.Гінзбург і амер. фізік Г.Моц; такі лазер у інфрачырвоным ды-япазоне створаны ў 1976—77 у ЗША. Пучок рэлятывісцкіх электронаў ствараец-ца з дапамогай паскаральнікаў зараджаных часціц і накіроўваецпа ў прасторава-перыя-дычнае статычнае эл. ці магн., поле або ма-гутнае поле нізкачастотнай хвалі; таксама ЛСЭ могуць быць заснаваны на розных ва-рыянтах Чаранкова—Вавілава еыпрамянення. 3-за Доплера эфекту частата выпрамянення ў шмат разоў перавышае частату ваганняў электронаў. Пры зменах кінетычнай энергіі электронаў адбываюцца адпаведныя змены частаты выпрамянення ў дыяпазонах ад ЗВЧ да ультрафіялетавага. А.А.Кураеў. ЛАЗЕРНАЕ ВЫПРАМЯНЁННЕ, элек-трамагнітнае выпрамяненне, крыніцай якога з’яўляецца лазер. Дыяпазон даў-жынь хваль ад 0,1 да 100 мкм. Характа-рызуецца надзвычай высокімі кагерэн- тнасцю, монахраматычнасцю (адноль-кавасцю частаты), накіраванасцю і шчыльнасцю энергіі. Выпрамяняецца неперарыўным патокам або кароткімі імпульсамі працягласцю ад фемтасе-кунд да долей мілісекунд і пікавай ма-гутнасцю да 1015 Вт. Выкарыстоўваецца ў розных галінах навукі, прам-сці, ме-дыцыне і інш. Гл. таксама Лазерная фі-зіка. ЛАЗЕРНАЕ ЗАНДЗІРАВАННЕ а т масферы і гідрасферы, свет-лавая лакацыя структуры і саставу ася-роддзя на аснове імпульсных лазераў. Характарызуецца высокай прасторавай і часавай раздзяляльнай здольнасцю, эк-спрэснасцю, бескантактнасцю, магчы-масцю атрымання звестак з вял. прас-торы. Заснавана на рассеянні імпульонага лазер-нага выпрамянення ў паветры ці вадзе і за-лежнасці ўласцівасцей рассеянага святла ад саставу і іпш. характарыстык рассейвальнага асяроддзя (гл. Рассеянне святла). Пры Л.з. вымяраюць інтэнсіўнасць і спектральны сас-таў рассеянага святла, яго дэпалярызацыю і доплераўскі зрух частаты (гл. Доплера эфект), спазняльнасць адносна моманту, у які лазер-ны імпульс накіроўваецца ў асяроддзе. Гэта дае магчымасць вызначыць у атмасферы кан-цэнграцыю розных газаў і аэразолей, сярэдні памер часцінак, іх дысперснасць і форму, ін-шы раз і хім. састаў, т-ру паветра, скорасць ветру; для вады — канцэнтрацыю арган. і не-арган. завісі, стан воднай паверхні, яе т-ру і інш.; па часе запазнення вызначаюць адлег-ласць да месца, з якога прыйшло рассеянае святло. Прылады для Л.з. наз. лідарамі. Л.з. дае магчымасць кантраляваць забруджванне атмасферы, «азонныя дзіры» і інш. На Беларусі работы па Л.з. вядуцца з сярэдзіны 1960-х г. у Ін-це фізікі Нац. АН (у 1966 тут праведзена першае ў СССР Л.з. атмасферы і вады). Літ:. Лазерный контроль атмосферы: Пер. с англ. М., 1979; Зеге Э.П., Йванов АП., Кацев Н.А Перенос нзображення в рассенваюіцей среде. Мн., 1985; Йванов В.Й., Малевмч Н.Л., Чайковскнй АП. Многофункцмональные лядарные снс-темы. Мн., 1986. А.П.Іваноў. ЛАЗЕРНАЯ ЗБРОЯ, гл. ІІрамянёвая зброя. ЛАЗЕРНАЯ ЗВАРКА, зварка плаўлен-нем, пры якой крыніцай цяпла з’яўля-ецца сфакусіраванае эл.-магн. выпрамя-ненне лазера. Вызначаецца бескантакт- Схема лазернай зваркі: 1 — рубінаны стры-жань; 2 — лямпа напампоўвання; 3 — пра-мень лазера; 4 — лінза факусіроўкі праменя; 5 — загатоўкі, якія зварваюцца. ЛАЗЕРНАЯ 101 насцю (зварка праз празрыстае ваконца герметычнай пасудзіны), малым паме-рам зоны тэрмічнага ўплыву. Шчыльнасць патоку выпрамянення пры Л.з. 0,1—1 МВт/см2, глыбіня праплаўлення 0,05—2 мм, што дазваляе надзейна зварваць дэталі таўшчынёй 0,01—1,5 мм. Найб. пашы-рана імлульсная Л.з. (стварае кропкавыя злу-чэнні, прадукцыйнасць да 100 апсрацый за мінуту), выкарыстоўваецца таксама непера-рыўная (шыўная) зварка (стварае суцэльныя швы, прадукцыйнасць да 1,5—2 м/мін). Л з выкарыстоўваецца для злучэння металаў і снлаваў, якія не зварваюцца звычайнымі спо-сабамі, для зваркі канструкцый у цяжкадас-тупных месцах, мініяцюрных і лёгкадэфарму-емых дэталей (электроннавакуумных і паў-правадніковых прылад, інтэгральных схем і інш). ЛАЗЕРНАЯ СПЕКТРАСКАПІЯ, раз-дзел аптычнай спектраскапіі, заснаваны на выкарыстанні ўласцівасцей лазернага выпрамянення. Выкарыстоўваецца ў фі-зіцы, біялогіі, хіміі, экалогіі для выву-чэння структуры, стану і ўласцівасцей рэчыва, часцні і працэсаў. Узнікла ў 1960-я г. на мяжы спектраскапіі і квантавай электронікі. Метады Л.с. выка-рыстоўваюць з’явы нелінейнага ўзаемадзеян-ня лазернага выпрамянення з рэчывам (двух-ці больш фатоннае, а таксама насычанае і на-ведзенае паглынанне, працэсы кагерэнтнага рассеяння, шматфатоннага змешвання і інш.). Л.с. характарызуецца высокімі адчу-вальнасцю, спектральнай, прасторавай і часа-вай раздзяляльнай здольнасцю, дазваляе вы-вучаць спекгральныя характарыстыкі, замас-кіраваныя неаднародным пашырэннем спек-тральных ліній ці палос, даследаваць рэчыва ва ўзбуджаным стане, праводзіць даследаван-ні адзінкавых ата.маў і малекул. На Беларусі даследаванні па прабле-мах Л.с. праводзяцца ў Ін-це фізікі, Ін-це малекулярнай і атамнай фізікі Нац. АН, БДУ, Гомельскім і Гродзен-скім ун-тах і інш. /Лт.:Летохов В.С., Чеботаев В.П. Пршіцнпы нелннейной лазерной спекгро-скопнн. М., 1975; Проблемы современной оптнкн я спектроскопнн. Мн., 1980; Ах м a -нов С.А., Коротеев НН. Методы не-лмнейной оптнкн в спектроскопнн рассеяння света. М., 1981; Лазерная пнкосекундная спекгроскопня н фотохнмня бномолекул. М., 1987. В.А.Арловіч. ЛАЗЕРНАЯ ТЭХНАЛОПЯ. сукупнасць тэхнал. прыёмаў і спосабаў апрацоўкі, змены ўласцівасцей, стану і формы ма- тэрыялу або наўфабрыкату з дапамогай выпрамянення лазераў. Асн. аперацыі Л.т. звязаны з цеплавым дзеяннем ла-зернага выпрамянення (пераважна цвер-дацелых лазераў і газавых лазераў). Эфектыўнасць Л .т. абумоўлена высокай лакальнасцю і кароткачасовасцю ўздзе-яння, вял. шчыльнасцю патоку энергіі ў зоне апрацоўкі, магчымасцю вядзення тэхнал. працэсаў у празрыстых асярод-дзях (у вакууме, газе, вадкасці, цвёрдым целе). Выкарыстоўваецца ў мікраэлек-троніцы і электравакуумнай тэхніцы, паліграфіі, машынабудаванні, у прам-сці буд. матэрыялаў для свідравання адту-лін, рэзкі і скрайбіравання (нанясення малюнкаў на паверхню) плёнак і паў-правадніковых пласцін, зваркі (гл. Ла-зерная зварка), загартоўкі, гравіроўкі, нарэзкі рэзістараў, рэтушы фоташабло-наў і інш. Свідраванне адтулін звычайна робіцца імпульсным лазерам (працягласць ім-пульсу 0,1—1 мс) у любых матэрыялах (цвёр-дых, крохкіх, тугаплаўкіх, радыеактыўных). Лазерам свідруюць алмазныя фільеры для ва-лачэння дроту, стальныя і керамічныя філье-ры для вытв-сці штучных валокнаў, рубіна-выя камяні для гадзіннікаў, ферытавыя плас-ціны для запамінальных прыстасаванняў ЭВМ, дыяфрагмы электронна-прамянёвых прылад, керамічныя ізалятары, вырабы са звышцвёрдых сплаваў і інш. Лазерная р э з к а вядзецца ў імпульсным і беспера-пынным рэжыме, з падачай у зону рэзкі струменю газу (звычайна паветра або кісла-роду). Выкарыстоўваецца для раздзялення дыэлектрычных 1 паўправадніковых падложак (таўшчынёй 0,3—1 мм), скрайбіравання паў-правадніковых пласнін, рэзання крохкіх вы-рабаў са шкла, сіталу і пад. (метадам тэрміч-нага расколвання) і інш. Фігурная а п -рацоўка паверхні — стварэнне мік-рарэльефа на матэрыялах выпарэннем, тэрмаапрацоўкай, акісляльна-аднаўляльнымі і інш. рэакцыямі, выкліканымі награваннем, тэрмастымуляванымі дыфузійнымі працэсамі. Выкарыстоўваецца ў мікраэлектроніцы, па-ліграфічнай прам-сці, пры апрацоўцы цвёр-дых сплаваў, ювелірных камянёў і інш. У электроннай тэхніцы перспектыўныя кірункі Л.т.: паверхневы адпал паўправадніковых пласцін з мэтай узнаўлення структуры іх крышталічнай рашоткі пры іонным легіра-ванні, стварэнне актыўных струкгур на па-верхні паўправаднікоў, атрыманне р—п-пера-ходаў метадам лакальнай дыфузіі з лазерным нагрэвам, нанясенне тонкіх метал. і дыэл. плёнак лазерным выпарэннем і інш. У фота-