КНІГІ ОНЛАЙН
Беларуская энцыклапедыя Т. 1
Беларуская энцыклапедыя Т. 12
Беларуская энцыклапедыя Т. 13
Беларуская энцыклапедыя Т. 15
Беларуская энцыклапедыя Т. 16
Да арт. Лазерная тэхналогія А. Схема лазер-най рэзкі з тэлекантролем працэсу: 1 — дэ-таль, якая апрацоўваецца; 2 — прыстасаван-не факусіроўкі лазернага праменя; 3 —лазер; 4 — замкнёная тэлевізійная сісгэма; 5 — дысплей. Б. Схема станка з рубінавым лазе-рам для святлопрамянёвай апрацоўкі: 1 — імпульсная лямпа; 2 — кандэнсатар; 3 — па-ралельныя люстэркі; 4 — нпучны рубін; 5 — лінза; 6 — выраб, які апрацоўваешіа. літаграфіі Л.т. выкарыстоўваюцца для вырабу звышмініяцюрных друкарскіх плат, інтэг-ральных схем, відарысаў і інш. элементаў мікраэлектроннай тэхнікі; у хім. і мікрабіял. вытв-сці — для селектыўнага стымулявання хім. і біял. актыўнасці малекул; у медыцы-не — для лячэння скурных захворванняў, яз-ваў страўніка. кішэчніка і інш. Магутныя (ад 1 кВт і вышэй) лазеры выкарыстоўваюцца для рэзкі і зваркі тоўстых стальных лістоў, паверхневай загартоўкі, наплаўлення і легіра-вання буйнагабарытных дэталей, ачысткі бу-дынкаў ад паверхневых забруджванняў, рэзкі мармуру, граніту, раскрою тканіны, скуры і інш. На Беларусі распрацоўкі па Л.т. вя-дуцца ў ін-тах Нац. АН (фізікі, малеку-лярнай і атамнай фізікі, фізіка-тэхніч-ным, прыкладной фізікі, фотабіялогіі і інш.), Ін-це прыкладных фіз. праблем БДУ, Гомельскім ун-це, у шэрагу галі-новых НДІ. Літ:. Лазерная н электронно-лучевая обра-ботка матерналов. М., 1985; Д ь ю л я У. Ла-зерная технологня н аналнз матерналов: Пер. с англ. М., 1986; Промышленное прнмененне лазеров: Пер. с англ. М., 1988. В В.Валяўка, В К.Паўленка. ЛАЗЕРНАЯ ТЭХНІКА сукупнасць тэхн. сродкаў для генерацыі, пераўтва-рэння, перадачы, прыёму і выкарыстан-ня лазернага выпрамянення. Выкарыс-тоўваецца ў ваеннай тэхніцы (дальнаме-ры, цэлеўказальнікі, імітатары страль-бы), матэрыялаапрацоўцы (лазерныя зварка і рэзка цвёрдых і тугаплаўкіх ма-тэрыялаў, тэрмаапрацоўка і мадыфіка-цыя паверхні), сістэмах сувязі, інфар-мацыйных тэхналогіях (запіс і счытван-не інфармацыі, лазерныя прынтэры, сканеры), бытавой тэхніцы, метралогіі, навук. даследаваннях, фоталітаграфіі, медыцыне і інш. Л.т, ўключае ў сябе: уласна лазеры, іх эле-менты (выпрамяняльнікі, аптычныя рэзана-тары, крыніцы напампоўкі і сілкавання, бло-кі кіравання і інш ), прылады кіравання ла-зерным прамянём (мадулятары святла, дэф-лектары, пераўтваральнікі частаты і інш ). a таксама прылады, сістэмы і ўстаноўкі, дзе выкарыстанне лазера вызначае іх функцыя-нальнае прызначэнне. Выкарыстанне Л.т. грунтуецца на такіх прынцыповых адрознен-нях лазернага выпрамянення ад выпрамянен-ня інш. крыніц святла, як кагерэнтнасць, ма-нахраматычнасць, высокія накіраванасць і яркасць, магчымасць атрымання светлавых імпульсаў малой працягласці, недасягальных з дапамогай інш. тэхн. сродкаў. Напр., факу-сіроўкай лазернага выпрамянення ажыццяў-ляецца лакальнае ўздзеянне на матэрыялы з зонай апрацоўкі прыкладна 1—10 мкм. Пер-спектыўнымі з'яўляюцца лазеры на сапфіры, легіраваным тытанам (маюць плаўную пера-настройку частаты і генерыруюць фемтасе-кундныя імпульсы), а таксама цвердацелыя лазеры з дыёднай лазернай напампоўкай (пе-раўтвараюць выпрамяненне паўправадніко-вых лазераў у лазернае выпрамянснне высо-кай якасці). Гл. таксама Лазерная тэхналогія. Літ:. О ’ Ш н а Д., К о л л ен Р., Р о д с У. Лазерная техннка: Пер. с англ. М., 1980. Л.М.Арлоў. ЛАЗЕРНАЯ ФІЗІКА. раздзел фізікі, у якім вывучаюцца працэсы генерацыі, узмацнення і распаўсюджвання лазерна-га выпрамянення, яго ўзаемадзеяння з 102 ЛАЗЕРНЫ рознымі асяроддзямі і аб’ектамі; фіз. асновы стварэння і выкарыстання лазе-раў частка квантавай электронікі. Узнікла ў 1960-я г. на мяжы оптыкі, ра-дыёфізікі, электронікі і матэрыялазнаўства. Атрымала хуткае развіццё з прычыны асаблі-вых якасцей лазернага промня: яго надзвы-чай высокіх кагерэнтнасці, монахраматыч-насці, накіравальнасці распаўсюджвання, прасторавай і часавай шчыльнасці энергіі, вельмі малой працягласці асобных імпульсаў. Гэтыя якасці, іх спалучэнні і камбінацыі абу-мовілі развіццё лазернай тэхнікі — лазерных сродкаў даследавання розных асяроддзяў і аб’ектаў, выканання разнастайных лазерных тэхналогій, у т.л. тонкіх, стварэння аптычнай сувязі, апрацоўкі, запісу і счытвання інфарма-цыі (гл. Аптычны запіс). Выкарыстанне лазер-нага вьшрамянення выклікала змены шэрагу паняццяў і ўяўленняў оптыкі і інш. галін ве-даў. У выніку выкарыстання лазераў выяўле-ны і даследаваны такія нелінейна-аптычныя з’явы, як генерацыя гармонік, складанне і адыманне частот, вымушанае камбінацыйнае рассеянне, самафакусіроўка і тунэляванне ла-зернага пучка, чатырохфатоннае змешванне, двухфатоннае паглынанне, амплітудна-фаза-вая канверсія мадуляцыі, угварэнне салітонаў і інш. Нелінейна-аптычныя з'явы знайпілі шырокае выкарыстанне для кіравання харак-гарыстыкамі лазернага выпрамянення (пры ято генерацыі і распаўсюджванні), вывучэння структуры рэчыва (гл. Лазерная спектраска-пія) і дынамікі розных працэсаў у асяроддзях. У імпульсах лазернага выпрамянення фемта-секунднай (Ю’1 с) працягласці дасягнугы шчыльнасці магутнасці парадку 102 Вт/см . Сілы ўздзеяння такіх імпульсаў на электроны і ядры атамаў істотна перавышаюць сілы іх узаемадзеяння ў ядрах, што дае магчымасць кіроўнага ўздзеяння на структуру атамаў і ма-лекул. Лазерныя крыніцы выпрамянення вы-карыстоўваюцца ў звычайных аптычных пры-ладах, што значна паляпшае іх характарысты-кі і пашырае магчымасці, і для стварэння прынцыпова новых прылад і метадаў дасле-давання, новых тэхн. сродкаў (аптычныя дыс-кі. лазерныя прынтэры, аудыё- і відэапрай-гравальнікі, лініі валаконна-аптычнай сувязі, галаграфічныя і кантрольна-вымяральныя прылады). Дасягненні Л.ф. шырока выкарыс-тоўваюцца ў розных галінах навукі, прамысл. тэхналогіях, у ваен. тэхніцы, касманаўгыцы, медыцыне. На БеларуСі даследаванні па Л.ф. па-чаліся ў 1961 у Ін-це фізікі АН пад кі-раўніцтвам БА Сцяпанава. Праводзяцца ў ін-тах фіз. і фізіка-тэхн. профілю Нац. АН Беларусі, установах адукацыі і прамысл. арг-цыях. Прадказана і атры-мана генерацыя на растворах складаных малекул, створана серыя лазераў з плаўнай перастройкай частаты ў шыро-кім дыяпазоне; прапанаваны метады разліку і кіравання энергет., часавымі, частотнымі, палярызацыйнымі і вугла-вымі характарыстыкамі лазераў і лазер-нага выпрамянення; створаны новыя тыпы лазерных крыніц святла агульнага і спец. прызначэння. Распрацаваны фіз. асновы дынамічнай галаграфіі, вывучаны заканамернасці ўзнікнення і працякан-ня многіх нелінейна аптычных з’яў і распаўсюджвання святла ў нелінейна-аптычных асяроддзях. Літ.: Апанасевмч П.А Основы тео-рнм взанмодействня света с веіцеством. Мн., 1977; Коротеев Н.Н., Шумай Н.Л. Фнзмка мошного лазерного нзлучення. М., 1991; Я р н в А Введенне в оптмческую электроннку: Пер. с англ. М., 1983; Ахма -нов С.А, Выслоух ВА, Чнркмн AC. Оптлка фемтосекундных лазерных нм-пульсов. М., 1988. ПА.Апанасевіч. ЛАЗЕРНЫ ГІРАСКбП, гл. ў арт. Кван-тавы гіраскоп. ЛАЗІКА, Лазскае царства, дзяр-жава на тэр. Зах. Грузіі ў 2-—6 ст. Спа-чатку залежала ад рымскіх, потым ві-зант. імператараў, якія прызначалі ў Л. правіцелей. Сталіца Л. — г. Археаполіс (сучасны Накалакеві). У 4 ст. правіцелі Л. падпарадкавалі насельніцтва Паўн. Калхіды (сванаў, абазгаў, апсілаў). 3 523 афіц. рэлігія — хрысціянства. У 6 ст. за валоданне Л. змагаліся Візантыя і Іран. Паводле дагавора 562 Л. засталася ў за-лежнасці ад Візантыі. У канцы 6 ст. пазбаўлена аўтаноміі. 3 8 ст. ў складзе Абхазскага царства. ЛАЗІНСКІ Міхаіл Леанідавіч (20.7.1886, г. Гатчына Ленінградскай вобл. — 1.2.1955), расійскі паэт, перакладчык. Скончыў юрыд. (1909) і гіст.-філал. (1914) ф-ты Пецярбургскага ун-та. Чл. аб’яднання акмеістаў «Цэх паэтаў», рэ-дактар-выдавец час. «Гшіерборей» (1912— 13), сакратар час. «Аполлон» (1913— 17). У 1914—37 працаваў у Рас. публіч-най б-цы, з 1918 адначасова ў выд-ве «Сусветная літаратура». Друкаваўся з 1912. У паэт. зб. «Горная крыніца» (1916) абвостраная ўвага да тэм вечнас-ці і гармоніі. 3 1920-х г. друкаваўся толькі як перакладчык: «Гамлет» У.Шэкспіра, «Дон Кіхот» М.Сервантэ-са, «Кала Бруньён» Р.Ралана, творы Мальера, Лопэ дэ Вэгі, Р.Кіплінга, Р.Шэрыдана, Фірдаўсі і інш., перакла-ды якіх захоўваюць нац. асаблівасці і індывід. стыль аўтараў. Найб. значная праца — пераклад «Боскай камедыі» Дантэ (1939—45; Дзярж. прэмія СССР 1946). На рус. мову пераклаў бел. паэму «Тарас на Парнасе». Тв:. Багровое светяло. М., 1974. С.Ф.Кузычіна. ЛАЗНЯ. памяшканне, абсгаляванае для мыцця цела, а таксама паляпшэння функцыянальнага стану арганізма пры некат. захворваннях (рэўматызм, падаг-ра, хваробы нырак, неўрозы і інш.). Аз-дараўленчае ўздзеянне Л. шырока выка-рыстоўвалася многімі народамі са ста-ражытнасці. Першыя звесткі пра Л. ў Стараж. Русі адносяцца да 10 ст. (Кіеў). На Беларусі з ранняга сярэдневякоўя Л. былі пашыраны ў гарадах, мястэчках і вёсках (часцей у заможных сялян). Да пач. 20 ст. на вёсцы пераважалі курныя Л. з печкай-каменкай без дымаходу, з маленькім аконцам. Трапляліся і Л.-паўзямлянкі. Да Л. звычайна прыбудоў-валі прылазнік (прымыльнік). Уздоўж сцяны рабілі палок, на якім парыліся з венікам. Падлогу масцілі плашкамі, ра-дзей дошкамі. Часам будавалі Л. з ды-маходамі, з умураванымі ў печ катламі. У наш час найчасцей карыстаюцца Л. з па-рыльняй: рускага тыпу (з вільготным павет-рам) ці фінскага — сауны (з сухім, гарачым паветрам), у некат. Л. ёсць плквальныя ба-сейны, памяшканні для фізіятэрапеўтычных працэдур, дэзінфекцыйныя камеры. ЛАЗб Сяргей Георгіевіч (7.3.1894, с. Пятры, цяпер Лазо Аргееўскага р-на, Малдова — май 1920), адзін з кіраўні-коў сав. партыз. руху ў Сібіры і Пры-мор’і ў грамадз. вайну. Вучыўся ў Пе-цярбургскім тэхнал. ін-це, Маскоўскім ун-це. 3 1916 у арміі, скончыў Аляксе-еўскае ііяхотнае вучылішча. У снеж. 1917 нач. ваен. гарнізона і ваен. камен-дант Іркуцка. У 1918 чл. Цэнтрасібіры, каманд. войскамі Забайкальскага фрон-ту. 3 вясны 1919 камандаваў партыз. ат-радамі Прымор’я. У маі 1920 захоплены і вывезены яп. інтэрвентамі з Уладзі-вастока, спалены ў паравознай топцы. ЛАЗОВІЦА, вёска ў Клімавіцкім р- не Магілёўскай вобл., каля р. Лабжанка, на аўтадарозе Клімавічы—Касцюкові-чы. Цэнтр сельсавета. За 6 км на ПдУ ад г. Клімавічы, 130 км ад Магілёва, 4 км ад чыг. ст. Асмолавічы. 141 ж., 61 двор (1998).