КНІГІ ОНЛАЙН
Беларуская энцыклапедыя Т. 1
Беларуская энцыклапедыя Т. 12
Беларуская энцыклапедыя Т. 13
Беларуская энцыклапедыя Т. 15
Беларуская энцыклапедыя Т. 16
Вядома з 18 ст. У 1752 заснавана Лазовіц-кая езуідкая рэзідэнцыя. У 1780 у Клімавіц-кім пав. Магілёўскай губ.; 115 ж., 23 двары. 3 1784 мястэчка, праводзіліся 2 кірмашы на год. У 1861 — 236 ж., 32 двары, вадзяны мльш, сукнавальня, царква, касцёл, малітоў-ны дом. У 1909 у мястэчку 202 ж., 24 двары, у аднайм. сяле 269 ж., 42 двары, царква, царк.-прыходская школа, вінная крама. 3 1924 цэнтр сельсавета Клімавіцкага р-на Ка-лінінскай акругі. У Вял. Айч. вайну ў вер. 1943 ням.-фаш. захоннікі часткова спалілі Л., пасля вайны адноўлена. У 1972 — 247 ж., 67 двароў. Клуб, аддз. сувязі. Помнік землякам, якія загінулі ў Вял. Айч. вайну. Помнік архітэкгуры — царква (пач. 20 ст.). У.У.Бянько. ЛАЗОЎСКІ Анатоль Аляксандравіч (н. 14.9.1936, в. Заронава Віцебскага р-на), бел. вучоны ў галіне ветэрынарыі. Д-р вет. н. (1987), праф. (1994). Скончыў Віцебскі вет. ін-т (1962). 3 1988 у Віцеб-скай акадэміі вет. медыцыны (заг. ка-федры). Навук. працы па ўдасканаленні племянных і прадукцыйных якасцей буйн. par. жывёлы, коней, авечак, мета-дах выкарыстання імунагенет. факгараў у племянной жывёлагадоўлі і кантролі за ўстойлівасцю да захворванняў. Тв.: Прнусадебное разведенне овец н коз. Мн., 1992. ЛАЗОЎСКІ Уладзімір Міхайлавіч (н. 14.1.1934, в. Нянькава Навагрудскага р-на Гродзенскай вобл.), бел. мовазна-вец. Канд. філал. н. (1966), праф. (1997). Скончыў БДУ (1956). Настаўні-чаў. 3 1961 у БДУ (у 1966—96 нам. дэ-кана філал. ф-та). Ў 1981—85 выкладаў бел. мову ў Берлінскім ун-це імя Гум-бальта. Даследуе лексіку бел. літ. мовы і жывых нар. гаворак. Аўтар «Слоўніка антонімаў беларускай мовы» (1994), са-аўтар падручнікаў і вучэбных дапамож-нікаў ддя ВНУ «Сучасная беларуская мова: Пракгычныя заняткі» (1989), «Су-часная беларуская мова: Уводзіны. Фа-нетыка. Фаналогія. Арфаэпія. Графіка. Арфаграфія. Лексікалогія. Лексікагра-фія. Фразеалогія. Фразеаграфія» (2-е выд. 1995). ЛАЗОЎСКІ Юрый Віктаравіч (16.1.1931, г. Іжэўск, Удмурція — 3.5.1993), бел. ЛАЙКІ 103 артыст аперэты, спявак (барытон). Засл. арт. Беларусі (1980). Вучыўся ўтэ-атр. студыі пры Іванаўскім т-ры муз. камедыі (1947—48), з 1949 артыст гэта-га т-ра. У 1970—90 саліст Дзярж. т-ра муз. камедыі Беларусі. Майстар каме-дыйнага вобраза, вострахаракгарнага сцэн. малюнка. Сярод лепшых роляў: Сцяпан Крыніцкі, Іенерал, Нарэйка («Паўлінка», «Сцяпан — вялікі пан», «Тыдзень вечнага кахання» Ю.Семяня-кі), Скамарох («Несцерка» Р.Суруса), Фама («Вольны вецер» І.Дунаеўскага), граф Кутайсаў («Халопка» М.Стрэльні-кава), Папандопула («Вяселле ў Малі-наўцы» Б.Аляксандрава), Кавалькадас («Пацалунак Чаніты» Ю.Мілюціна), Фядот («Бабскі бунт» Я.Пцічкіна), Князь Тугавухаўскі («Гора ад розуму» А.Фельзера), барон Зета («Вясёлая ўда-ва» Ф.Легара), князь Воляпюк, Фраска-ці, Філіп, Генерал («Сільва», «Фіялка Манмартра», «Баядэра», «Д’ябальскі на-езнік» І.Кальмана), Дулітл («Мая цу-доўная лэдзі» Ф.Лоу) і інш. Літ.: Волчок Г. Юряй Лазовскнй // Тэатр. Мінск. 1980. № 4. ЛАЗЎКА Барыс Андрэевіч (н. 27.7.1955, в. Рэпеншчына Браслаўскага р-на Ві-цебскай вобл.), бел. мастацтвазнавец, педагог. Канд. мастацтвазнаўства (1989). Скончыў Віцебскі пед. ін-т (1977), працаваў у ім. 3 1996 у Мін-ве культуры Рэспублікі Беларусь, з 1998 прарэктар і заг. кафедры Бел. AM. Да-следуе бел. мастацтва 17—18 ст., тэарэт. праблемы стылю барока. Аўтар вучэб-нага дапаможніка «Гісторыя мастац-тваў» (1996). Тв.: Праблемы стылістыкі выяўленчага мастацтва Беларусі XVII—XVIII стст. // Вес-ці АН Беларусі. Сер. грамад. навук. 1993. № 3; Параўнаўча-тыпалагічнае вывучэнне беларускага мастацтва эпохі барока // Там жа. 1995. № 2; Беларускае барока: Тэндэнцыі і напрамкі развіцця // Барока ў беларускай кулыуры і мастацтве. Мн., 1998. ЛАЗУРЫТ (ад лац. lazur нябесна-бла-кітны колер), мінерал групы фельдшпа- тоідаў, складаны алюмасілікат кальцыю і натрыю, N«[AlSiO4|Ca2[SO4]S. Крыш-талізуецца ў кубічнай сінганіі. Масіў-ныя, суцэльныя агрэгаты, рэдка крыш-талі (дадэкаэдры). Колер ад блакітнага да цёмна-сіняга і зеленавата-сіняга. Бляск шкляны да тлустага. Цв. 5,5—6. Шчыльн. каля 2,4 г/см3. Утвараецца ў магнезіяльных і вапняковых скарнах. Сумесь Л. з кальцытам наз. ляпіс-лазу-рак. Каштоўны вырабны камень; пры-родная сіняя фарба (ультрамарын). Ра-довішчы ў Расіі, Афганістане, Чылі і інш. ЛАЗУТКА (Lazutka) Станісловас (н. 7.5.1923, в. Байсогала Венгераўскага р-на Новасібірскай вобл., Расія), літоў-скі гісторык. Д-р гіст. н. (1974), праф (1976). Засл. дз. культ. Літвы (1979). Скончыў Вільнюскі ун-т (1950), Акадэ-мію грамадскіх навук пры ЦК КПСС (1958). 3 1948 у Вільнюскім ун-це (у 1959—76 прарэктар). Даследаваў падзеі 1859—64 у Літве, гісторыю Віленскага ун-та і інш. У 1968—92 кіраўнік групы Вільнюскага ун-та па вывучэнні і вы-данні Статутаў і Метрыкі ВКЛ; адзін з выдаўцоў сучасных акад. выданняў Ста-тута ВКЛ 1529 і Метрыкі ВКЛ. Рэсп. прэмія Літвы 1979, 1995. М Ф. Спірыдонаў. ЛАЗЮК Генадзь Ільіч (н. 2.4.1927, Мінск), бел. вучоны ў галіне медыцын-скай генетыкі, заснавальнік медыка-ге-нет. службы Беларусі. Чл.-кар. Нац. АН Беларусі (1995), чл.-кар. Pac. АМН (1986), д-р мед. н. (1974), праф. (1978). Скончыў Мінскі мед. ін-т (1950), у 1967—80 працаваў у ім. 3 1981 дырэк-тар Мінскага філіяла Ін-та мед. генеты-кі АМН СССР, з 1988 дырэкгар НДІ спадчынных і прыроджаных захворван-няў. Навук. працы па тэраталогіі чала-века, мед. генетыцы, этыялогіі прыро-джаных заган развіцця, паталаг. анато-міі храмасомных хвароб, клінічнай сіндрамалогіі, генет. выніках Чарно-быльскай катастрофы, прафілактыцы Да арт. Лазурыт Ляпіс-лазурак. Лазурыт спадчынных хвароб, арганізацыі меды-ка-генет. службы на Беларусі. Тв.: Тератологвя человека: Руководство для врачей. 2 нзд. М., 1991 (у сааўг.); На-следственные снндромы множественных врожденных пороков развнтня М , 1983 (ра-зам з І.В.Лур’е, Я.Д.Чарствым); Болезнм пло-да, новорожденного н ребенка: Нозологня, дяагностнка, патол. анатомня: Справ. посо-бме. Мн., 1996 (у сааўг ). Г.І.Лазюк. ЛАЗібк Інеса Ьіьінічна (н. 20.3.1928, ст. Славечна Ельскага р-на Гомельскай вобл.), бел. вучоны ў галіне прамянёвай дыягностыкі. Д-р мед. н., праф. (1992). Скончыла Мінскі мед. ін-т (1950). 3 1969 у Бел. ін-це ўдасканалення ўрачоў (з 1979 заг. кафедры). Навук. працы па неадкладнай прамянёвай дыягностыцы захворванняў дзіцячага ўзросту. Тв:. Основы кардаологня детского возрас-та: Справ. Мн., 1991 (у сааўт.); Энцнклопе-дня детского невролога. Мн., 1993 (у сааўт.). ЛАЗЯЧЫЯ ПбЛАЗЫ. род паўзуноў сям. вужападобных змей; гл. ў арт. По-лазы. ЛАЙБА, у беларусаў хадавое пласкадон-нае судна з ветразем, завостранымі но-сам і кармой, без палубы і даху. Вядо-мы з 15 ст., напачатку — лёгкія ўстой-лівыя лодкі. 3 цягам часу ўдасканалены і павялічаны ў памерах (даўж. 25—30 м, шыр. 4—5 м, грузападымальнасць 24— 80 т). 3 сярэдзіны 19 ст. паступова вы-цяснялі інш. віды суднаў. Хадзілі на Л. па Зах. Дзвіне, Віліі і ў верхнім цячэнні Дняпра. Шырока выкарыстоўваліся да пач. 20 ст. Н.І.Буракоўская. ЛАНДА, паласа ўвільготненых нізінных раўнін уздоўж узбярэжжаў мораў на Пн Расіі, што заліваецца вадой пры высокіх прылівах і высыхае пры адлівах. Шы-рыня да некалькіх кіламетраў. Часта ўкрыта лугавой і балотнай галафітнай расліннасцю. У шырокім разуменні Л. — плоскі забалочаны ўчастак тун-дры і лесатуцдры са шматлікімі дроб-нымі азёрамі. ЛАЙКА, мяккая скура, якую вырабля-юць пераважна са шкур авечак і коз. Л. цягучая і пластычная, але няўстойлівая да ўздзеяння вады. 3 Л. вырабляюць га-лантарэйныя вырабы (напр., пальчаткі), верх абутку і інш. ЛАНКІ, група парод універсальных па-ляўнічых сабак. Пашыраны ў тундравай 104 ЛАЙКМАА і лясной зонах Паўн. паўшар’я. Некат. пароды выкарыстоўваюцца як ездавыя (Л. эскімоская, паўн.-ўсходняя ездавая, аляскінскі маламут), пастухоўскія (Л. ненецкая). На Беларусі гадуюць Л.: рус-ка-еўрап. (выш. ў карку да 58 см, масць чорная з белым), зах.-сібірскую (выш. да 60 см, масць белая, шэрая, рабая), усх.-сібірскую (выш. да 63 см, масць белая, шэрая, рабая, рыжая), карэла-фінскую (выш. да 48 см, масць рыжая). Склад цела сухі, моцны. Галава клінапа-добная, вушы стаячыя, трохвугольныя. Поў-сць прамая, з густым падшэрсткам. Хвост загнуты на спіну, Вынослівыя, рухавыя сабакі з развітым паляўнічым інстымктам. Э.Р. Самусенка. ЛАНКММ (Laikmaa) Антс (да 1935 Лайпман Ханс; 5.5.1866, Вігала, Эстонія — 19.11.1942), эстонскі жыва-пісец; адзін з заснавальнікаў нац. маст. школы. Вучыўся ў AM у Дзюсельдорфе (1891—97, з перапынкамі). Працаваў у Дзюсельдорфе (1897—99), Фінляндыі (1907—09), Італіі і Паўн. Афрыцы (1909—13). Заснавальнік і кіраўнік маст. студыі ў Таліне (1903—07, 1913— 32). Працаваў у жанрах партрэта і пей-зажа, пераважна ў тэхніцы пастэлі. Ся-род твораў: «Маленькая Альма» (1900), «Стары Айтсам», партрэт М.Ундэр (абодва 1904), «Капры» (1911), аўтапар-трэт (1917), «Міку» (1926), «Маладуха з Вігалы» (1934), «Зімовы пейзаж» (1938) і інш. У доме Л. ў Таэбле яго мемар. музей. Лайкі: 1 — руска-еўрапейская; 2 — карэла-фінская; 3 — усходнесібірская; 4 — маламуг. ЛАЙН (Line), падводныя горы ў Ціхім ак., частка сістэмы Цэнтральна-Ціха-акіянскіх горных падняццяў. Працягва-юцца ад атола Джонстан да а-воў Туа-моту. Даўж. 3400 км, шыр. да 200 км, падножжа на глыб. каля 5000 м. Най-меншая глыб. над грэбенем 640 м. Найб. высокія вяршыні вулканічнага паходжання ўтвараюць а-вы Лайн. ЛАЙН (Line), Спарады Ц э н -тральныя Палінезійскія, група 3 11 каралавых астравоў (атолаў) у межах экватарыяльнай ч. Ціхага ак., у Палінезіі; у складзе дзяржавы Кірыбаці. Найб. атолы — Каляд (пл. 359 км2), Табуаэран, Тэраіна. Агульная пл. каля 500 км . Нас. каля 1,5 тыс. чал. Выро-шчваюць какосавыя пальмы, хлебнае дрэва. Здабыча копры. Рыбалоўства. На а-вах Пальміра і Каляд аэрапорты, на в-ве Табуаэран — важная трансакіян-ская кабельная станцыя на лініі Калі-форнія — Фіджы — Новая Зеландыя. Адкрыты ў 1777 Дж.Аукам. ЛАЙНЕР (англ. liner ад line лінія), вялі-кае марское, звычайна пасажырскае, судна, якое рэгулярна курсіруе паміж аддаленымі портамі па пэўнай лініі. Ад-носіцца да найб. быстраходных і кам-фартабельных трансп. суднаў. Паветра-нымі Л. наз. скарасныя шматмесныя самалёты далёкіх зносін.