КНІГІ ОНЛАЙН
Беларуская энцыклапедыя Т. 1
Беларуская энцыклапедыя Т. 12
Беларуская энцыклапедыя Т. 13
Беларуская энцыклапедыя Т. 15
Беларуская энцыклапедыя Т. 16
ЛАМБАРДЫЯ (Lombardia), гістарычная і адм. вобласць на Пн Італіі, самая вял. па плоіпчы і колькасці насельнііггва ў краіне. Уключае 9 правінцый: Бергама, Брэшыя, Варэсе, Крэмона, Кома, Ман-туя, Мілан, Павія, Сондрыо. Пл. 23,8 тыс. км2. Нас. каля 9 млн. чал. (1995). Адм. і прамысл. цэнтр — г. Мілан. На Пн Ламбардскія Альпы (выш. да 4049 м) і Перадальпы, астатняя ч. Паданская раўніна. Клімат пераходны ад міжзем-наморскага да ўмеранага, у гарах умера-ны. Ападкаў каля 1000 мм за год. Найб. эканамічна развітая вобласць Італіі. Прам-сць сканцэнтравана ў асн. у Мі-лане і яго прыгарадах: маш.-буд. (радыё-электронная, электратэхн., выпуск энергасілавога абсталявання, станкоў, прылад, аўтамабіляў, самалётаў і інш.), хім. (мінер. ўгнаенні, фарбавальнікі, сінт. каўчук. пластмасы і інш), тэкст., швейная, харчовая. Асноўны с.-г. раён краіны. Апрацоўваецца каля 1,5 млн. га, у т. л. каля 60% пад ворывам, каля 30% над лугамі і пашай, 10% пад садамі і вінаграднікамі. Вырошчваюць кукуру-зу, пшаніцу, рыс, кармавыя культуры, агародніну. Жывёлагадоўля пераважна малочнага кірунку. Транспарт аўтама-більны і чыгуначны. Развіты турызм. Шматлікія курорты, цэнтры зімовых і водных відаў спорту. Стараж. назва Л. — Інсубрыя (ад назвы кельцкага племя інсубраў). У 2 ст. да н.з. заваявана Рымам. У 5—7 ст. н.э. на Л. нападалі остготы, Візагггыя, лангабарды (адсюль назва Л.). 3 8 ст. ў складзе імперыі Каралінгаў, 3 10 ст. ў «Свяшчэннай Рымскай імперыі», у 11—13 ст. існавалі самакіравальныя гар. камуны, у 14—15 ст. усталяваліся тыра-нічныя рэжымы. Пазней належала ісп. і аўстр. Габсбургам, напалеонаўскай Фра-нцыі, з 1815 пад аўстр. панаваннем, уваходзіла ў склад Ламбарда-Венецыян-скага каралеўства. 3 1 859 у складзе Іта-ліі. І.Я.Афнагель. ЛАМБЕРТ, пазасістэмная адзінка яр-касці. Названа ў гонар І.Г. Ламберта Абазначаецца Лб. Выкарыстоўваецца для вызначэння яркасці паверхняў, якія свецяцца за кошт рассеянага святла. 1 Лб (стары) = 3,183-Ю3 Кд/м2 = 0,3183 сб (да 1948); 1 Лб (новы) = 3,199-Ю3 кд/м2 = 0,3199 сб. Гл. таксама Кандэла, Стыльб. ЛАМБЕРТ (Lambert) Іаган Генрых (26.8.1728 г. Мюльгаўзен, Германія — 25.9.1777), нямецкі вучоны, адзін са стваральнікаў фотаметрыі. Чл. Берлгн-скай АН (1765). Па паходжанні фран-цуз. Навук. працы па матэматыцы, фізі-цы, астраноміі і філасофіі. Даказаў іра-цыянальнасць ліку л, распрацаваў ла-гічнае злічэнне, чым прадугадаў многія ідэі алгебры логікі. У трактаце «Фота-метрыя, ці Аб вымярэннях і параўнан-нях святла, колераў і ценяў» (1760) ус-танавіў асн. фотаметрычныя заканамер-насці і закон паглынання святла (гл. Бугера—Ламберта—Бэра закон, Лам-берта закон). Развіў тэорыю іерархічнай будовы Сусвету і выказаў ідэю стварэн-ня універсальнай мовы знакаў. У яго гонар названа адзінка яркасці — лам-берт. Літ: Льоццн М. Нстормя фвзпкм: Пер. с нтал. М., 1970. С. 161—164; Голнн Г.М., Фнлоновнч С.Р Класснкн фмзн-ческой наукн (с древнейіпях времен до нача-ла XX в.). М.. 1989. С. 207—209. ЛАМБЕРТ Карл Восіпавіч (Lambert Marie Charles; 1771 або 1772, Фран-цыя — 11.6.1843), расійскі ваенны дзе-яч. Генерал ад кавалерыі (1823). Ваен. службу пачаў у франц. каралеўскай ар-міі. У час Франц. рэвалюцыі (1789—94) эмігрыраваў у Расію. Удзельнік заду-шэння паўстання 1794, перс. (1796) і швейц. (1799) паходаў, руска-пруска-франц. вайны 1806—07. Напярэдадні і ў час вайны 1812 камандзір кав. корпуса ў 3-й арміі; 25 ліп. авалодаў Брэстам, 27 лш. разбіў саксонцаў у Кобрынскім баі 1812, удзельнічаў у 1'арадзечанскай бітве 1812, восенню 1812 выбіў праціўніка з Нясвіжа, Навасвержаня, Мінска; пры штурме Барысава цяжка паранены. У сак. 1814 удзельнічаў у бітве пад Пары-жам. Пасля вайны на камандных паса-дах, сенатар (1826). ЛАМБЕРТА ЗАКОН, закон, паводле якога яркасць дыфузнай паверхні, што рассейвае святло. аднолькавая ва ўсіх напрамках. Сфармуляваны І.Г. Ламбер-там (1760). 3 Л.з. вынікае, што сіла святла I , адбітага ці рассеянага ў напрамку, які ўтварае вугал ф з нармаллю да паверхні, звязана з сілай свят-ла Іо, адбітага ўздоўж нармалі, формулай /ф=/0со5<р. Для паверхняў, якія падпарадкоў-ваюцца Л.з., паміж свяцільнасцю Afi яркас-цю L існуе сувязь: M=nL. Л.з. строга вьгкон-ваецца толькі для абсалютна чорнага цела і прыблізна — для мутных асяроддзяў і моцна маціраваных паверхняў. ЛАМБЕРТА ЛЕДАВІК (Lambert Glacier), найбуйнешы ў свеце ледавік ва Усх. Антарктыдзе. Даўж. каля 450 км, шыр. ад 30—40 да 100—120 км. Пачы-наецца ў паўн. ч. Даліны Міжнар. геа-фіз. года. Жывіць шэльфавы ледавік Эймеры. Адкрыты аўстрал. экспедыцы-яй у 1957. Названы ў гонар кіраўніка картаграфічнай службы Аўстраліі Б.П. Ламберта. ЛАМБІН Мікалай Венядзіктавіч (6.5.1899, г. С.-Пецярбург — 28.12.1986), бел. матэ-матык. Д-р фіз.-матэм. н. (1965), праф. (1971). Скончыў Ленінградскі ун-т (1925). 3 1930 працаваў у БПІ, БДУ, у 1965—73 у Ін-це тэхн. кгбернетыкі АН Беларусі. Навук. працы па тэорыі аналі-тычных функцый і яе дастасаваннях да рашэння прыкладных задач гідрамеха-нікі, тэорыі раскладаў t графаў. Тв.: Метод снмметрмн н его прнмененне к реіпенню краевых задач. Мн., 1960; О бес-контурной орнентацмя смешанных графов (разам з В.С. Танаевым) // Докл. АН БССР. 1970. Т. 14, № 9. М.П.Савік. ЛАМБбК (Lombok), востраў у складзе Малых Зондскіх астравоў, тэр. Інданезіі. Пл. каля 5 тыс. км2 На Пн горы з вул-канам Рынджані (выш. 3726 м), у ся-рэдняй ч. ўзгорыстыя раўніны, на Пд вапняковае плато выш. да 716 м. Клі-мат экватарыяльны мусонны, летам вільготны. Пераважаюць саванны і рэд-калессі. Лясы высока ў гарах. Выро-шчваюць какосавыя пальмы, каву, рыс, тытунь. Радовішчы свінцовых і цынка-вых руд. Гал. горад — Матарам. ЛАМЕТРЫ 1 15 ЛАМБРАКІС (Lamprakes) Грыгорыс (3.4.1912, Керасіца, Грэцыя — 27.5.1963), дзеяч грэч. і міжнар. руху прыхільнікаў міру. Па прафесіі ўрач. Удзельнік грэч. Руху Супраціўлення ў 2-ю сусв. вайну. 3 1961 дэп. парламента Грэцыі. Выступаў за мір і ўсеагульнае раззбраенне, супраць атамнага ўзбраен-ня. 3 1963 нам. старшыні Усягрэч. к-та барацьбы за аслабленне міжнар. напру-жанасці і за мір. 22.5.1963 смяротна па-ранены паліт. праціўнгкамі ў час сходу грэч. прыхільнікаў міру ў г. Салонікі. Сусв. Савет Міру засн. у 1963 Міжнар. прэмію Міру імя Г. Ламбракіса. ЛАМБРОЗА (Lombroso) Чззарэ (6.11.1835, г. Верона, Італія — 9.10.1909), італьян-скі судовы псіхіятр і крыміналіст, за-снавальнік антрапалагічнай школы пра-ва. Скончыў Павійскі ун-т (1858). 3 1862 праф. Павійскага, з 1896 Турын-скага ун-таў. Л. сцвярджаў, што зла-чынства звычайная з’ява, што існуе асобы тып «прыроджанага злачынцы», які не можа не рабіць злачынства; ён валодае асобымі фіз. прыкметамі («стыгматамі»), напр., у яго нізкі лоб, сплюшчаны нос, рэдкая барада і да т. п. Пазней Л. прызнаваў значэнне сац. прычын злачыннасці, што дало падста-ву лічыць яго тэорыю біясацыялагічнай. Паводле сваіх паліт. поглядаў Л. — прыхільнік расавай тэорыі. Тв„ Рус. пер. — Геннальность н помеша-тельство: [Сб. работ]. М., 1995. ЛАМЕ (Lome), горад, сталіца Тога. Адм. ц. Прыморскай вобласці. Каля 500 тьгс. ж. (1995). Пачатковы пункт чыгункі і аўтадарог у глыб краіны. Гал. порт кра-іны ў Гвінейскім заліве. Міжнар. аэра-порт. Прам-сць: нафтаперапр., металур-гічная, цэм., бавоўнаачышчальная, тэкст., харч., абугковая. Апрацоўка мар-муру. Ун-т. Нац. музей. Манумент не-залежнасці (1960). Турыстычны цэнтр. Засн. ў 1904 на месцы паселішча народа эве Да 1-й сусв. вайны адм. ц. іерман-скага ўладання Тога, пазней — адм. ц. Франц. Тога, з 1960 сталіца незалежнай рэспублікі. ЛАМЕТРЬІ (Lamettrie, La Mettrie) Жу-льен Афрэ дэ (25.12.1709, г. Сен-Мало, Францыя — 11.11.1751), французскі фі-лосаф, асветнік. Урач па адукацыі. За матэрыяліст. і атэіст. погляды («Нату-ральная гісторыя душы», 1745) прасле-даваўся царкоўнікамг, эмігрыраваў у Га-ландыю, дзе выдаў твор «Чалавек-ма-шына» (1747), потым у Германію (вы-даў працы «Чалавек-расліна», 1748; «Сістэма Эпікура», 1751). Першым у Францыі даў паслядоўнае выкладанне сістэмы механістычнага матэрыялізму і сенсуалізму, абгрунтаваў існаванне адзі-най матэрыяльнай субстанцыі, вызна-чальнымі атрыбутамі якой лічыў пра-цягласць, здольнасць да руху і пачуццё-васць. Асн. ідэя Л. — тлумачэнне псі-хічных з’яў фізіял. працэсамі. Яго філас. ідэі паўплывалі на Д.Дзідро, 116 ЛАМІЙСКАЯ П.Гольбаха, К.Гельвецыя. У Беларусі і Літве творы і вывучэнне Л. вядомы з канца XVIII ст. Напр., у перакладной ананімнай кн. «Жыццё і творы вядомых пісьменнікаў XVIII ст.» (1794) ёсць раз-дзел, прысвечаны Л. Тв.: Рус. пер. — Нзбр. соч. М.; Л., 1925; Соч. 2 нзд. М., 1983. ЛАМІЙСКАЯ ВАЙНА, вайна саюза стараж.-грэч. дзяржаў на чале з Афінамі супраць панавання Македоніі ў 323— 322 да н. э. Ініцыіравана афінянамі на чале з Дэмасфенам і Гіперыдам пасля атрымання звестак пра смерць Аляксан-дра Македонскага. Да Афін далучыліся некат. полісы Сярэдняй Грэцыі і Пела-панеса, асобныя ілірыйскія і фракійскія плямёны. У 323 да н.э. войска саюзні-каў на чале з Леасфенам у бітве пры Гераклеі разбіла сілы правіцеля Маке-доніі Антыпатра і прымусіла яго сха-вацца ў фесалійскай крэпасці Ламія (адсюль назва вайны). Скарыстаўшы раздробленасць антымакедонскага лаге-ра, Антыпатр дачакаўся падмацаванняў і ў Кранонскай бітве (322 да н.э.) разбіў саюзную армію. Панаванне Македоніі ў Грэцыі было адноўлена. ЛАМІНАРНАЕ ЦЯЧЭННЕ, упарадка-ванае цячэнне вадкасці (або газу), пры якім яе рух адбываецца слаямі, пара-лельнымі напрамку цячэння. Назіраец-ца ў вязкіх вадкасцях, пры малых ска-расцях цячэння, пры абцяканні цел ма-лых памераў. 3 павелічэннем скорасці ў пэўны момант пераходзіць у неўпарад-каванае турбулентнае цячэнне. Тэарэ-тычна Л.ц. вывучаюцца з дапамогай ураўненняў Наўе—Стокса. Вязкае Л.ц. вадкасці ў трубе вызначаецца Пуазёйля законам. ЛАМІНАРЫЯ, марская к а п у с-т a (Laminaria), род пласціністых бурых водарасцей сям. ламінарыевых. 30 відаў. Пашыраны ў халодных акіянах і морах абодвух паўшар’яў. Сустракаецца ад па-верхні да глыб. 200 м. Найб. вядомыя Л.: Гур’янавай (L. gurjanovae), пальчата-рассечаная (L. digitata), паўн. (L. hyperborea), цукрыстая (L. saccharina), японская (L. japonica). Слаявіна даўж. 0,5 — 50 м у выглядзе пласціны суцэльнай або рассечанай, гладкай ці маршчьшістай, складкаватай, з пузырамі або без іх. Прымацоўваецца да субстрату дыс-кападобнай падэшвай ці галінастымі рызоіда-мі. Размнажэнне бясполае (зааспоры) і пала-вое (аагамія). Каштоўны аб’екг прамысл. зда-бычы і штучнага развядзення з харч. мэтамі. Сыравіна для атрымання лек. сродкаў і хім. рэчываў. Выкарыстоўваецца ў тэкст. і папя-ровай прам-сці, ідзе на корм, упзаенне.