КНІГІ ОНЛАЙН
Беларуская энцыклапедыя Т. 1
Беларуская энцыклапедыя Т. 12
Беларуская энцыклапедыя Т. 13
Беларуская энцыклапедыя Т. 15
Беларуская энцыклапедыя Т. 16
3 канца 2 ст. да н.э. рым. правінцыя Нар-бонская Галія, з 5 ст. пад уладай вестготаў. У 720 захоплены арабамі, у сярэдзіне 8 ст. — франкамі. У сярэдзіне 9 ст. на тэр. Л. ўзнікла Тулузскае графства, у 10—11 ст. буйная феад. дзяржава на Пд Францыі. У 12—13 ст. цэнтр ерэтычнага руху. Пасля Альбігойскіх войнаў 1209—29 далучаны да франц. кароны (кан-чаткова ў 1271). Меў правы самакіравальнай правінцыі, з 14 ст. правінцыяльныя штаты, з 1420 парламент. У 16 ст. ў час рэлігійных вой-наў значную частку Л. захапілі гугеноты. У 17 ст. пры АЖ.Рышэльё самакіраванне скасава-на. У 17—18 ст. цэнтр антыфеад. руху. У 1791 падзелены на дэпартаменты. ЛАНГЕРГАНСА АСТРАЎКІ, групы клетак падстраўнікавай залозы пазва-ночных, якія ўтвараюць яе эндакрын-ную частку. Названы імем ням. вучона-га П.Лангерганса, які апісаў іх (1869). У кругларотых астраўковая тканка знахо-дзіцца ў сценках страўніка. Л.а. развіва-юцца з трубчастых нарасцей пярэдняй кішкі і ў залежнасці ад віду жывёлы складаюцца з клетак некалькіх тыпаў: Z-, р-, 8-клетак. У г-клетках утвараецца 118 ЛАНГСДОРФ гармон глюкагон, у р-клетках — інсу-лін, у б-клетках сінтэзуецца сакрацін і інш. гармоны. ЛАНГСДОРФ Рыгор Іванавіч (Георг Генрых фон) (18.4.1774, г. Вельштайн, Германія — 29.6.1852), расійскі натура-ліст, этнограф, дыпламат. Акад. Пецяр-бургскай АН (1821). Па паходжанні не-мец. Вучыўся ў Гётынгенскім ун-це. Удзельнік кругасветнай экспедыцыі І.Ф.Крузенштэрна (1803—06). У 1812— 30 рас. ген. консул у Рыо-дэ-Жанейра (Бразілія). У 1821—28 узначальваў рас. экспедыцыю ва ўнутр. раёны Бразіліі. Навук. працы па флоры, фауне і этна-графіі Бразіліі. ЛАНГЎСТЫ (Palinurus), род беспазва-ночных жывёл атр. дзесяціногіх ракапа-добных. 5 відаў. Пашыраны на шэльфе трапічных і субтрапічных мораў. Жы-вуць на камяністым дне, у расколінах скал. Даўж. да 75 см, маса да 13 кг і больш. Це-ла і тоўстыя антэны маюць моцныя шыпы. Начныя жывёлы. Кормяцца жывёльным кор-мам, пераважна малюскамі. Развіццё з пера-тварэннем. Аб'ект промыслу і развядзення. Тв.: Бел. пер. — у кн.: Лангфэла Г. Спеў аб Гаяваце: Паэма; Уітмен У. Лісце травы: Вершы Мн.. 1994; Рус. пер. — Нзбранное М„ 1958. Літ.: Н е б ы ш ы н е ц В. «Вам, хто лю-біць слухаць казкі, галасы легенд далёкіх...» // Полымя. 1970. № 12; Ронгонен Л.Н. Генрн У. Лонгфелло н его поэма «Песнь о Гайавате» М., 1982. Т.Я.Камароўская. ЛАНГХОФ (Langhofl) Вольфганг (6.10. 1901, Берлін — 25.8.1966), нямецкі рэ-жысёр, акцёр, пісьменнік. Чл. ням. AM (з 1951), з 1962 яе віцэ-прэзідэнт. 3 1919 акцёр, з 1927 рэжысёр. У 1933—34 зняволены ў канцлагер, пасля эмігры-раваў у Швейцарыю. У 1945 кіраваў т-рамі ў Дзюсельдорфе. У 1946—63 маст. кіраўнік і акцёр, з 1963 акцёр і рэжысёр Нямецкага т-ра ў Берліне. Ставіў класічную («Рэвізор» М.Гогаля, 1950; «Дон Карлас», 1952, і «Каварства і каханне», 1955, Ф.Шылера) і сучасную драматургію («Страх і адчай у Трэцяй імперыі» Б.Брэхта, 1948; «Зоненбрукі» Л.Кручкоўскага, 1949, іграў Петэрса; «Томас Мюнцэр» Ф.Вольфа, 1953, іграў гал. ролю, і інш ). Нац. прэміі ГДР 1949, 1951, 1960. Тв:. Рус. пер. — Болотные солдаты. М., 1936. ЛАНДАРСКІ Роберт Яфімавіч (н. 1.4.1936, г. Гомель), бел. жывапісец. Скончыў Ін-т жывапісу, скулыггуры і архігэктуры ў Ленінградзе (1966). Пра-цуе пераважна ў жанры пейзажа. Твор-часць вызначаецца дэкаратыўнасцю ка-ларыту, лірыка-эпічным ладам кампазі-цый Сярод твораў: «Ластаўкі» (1974), «Вясновыя турботы» (1975), «Жаўрук спявае» (1978), «Раніца ў Тарасаўцы», «На Белым возеры», «Кветкі лугавыя» (усе 1980), «Пейзаж з сарокамі», «Па-лескія дубравы» (абодва 1981), «Балада пра маці» (1982), «На Прыпяці» (1983), «Вёска Радуга» («Дзень Перамогі», 1984), «Расчыненае акно» (1987), «Юнацтва», «Веснавы сеў» (абодва 1992), «У забароненай зоне» (1994), «Вёска Барталамееўка» (1996), «Раніца» (1997), «На Бесядзі». «Лета майго дзя-цшства», «Закат на Прыпяці» (усе 1998); акварэлі «Зімой» (1972), «Вясна на Сажы» (1974), «Раніца на Сажы» (1981) і інш. Л.Ф.Салавей. ЛАНДАУ Леў Давыдавіч (22.1.1908, Ба-ку — 1.4.1968), расійскі фізік-тэарэтык, стваральнік навук. школы тэарэтычнай фізікі. Акад. AH СССР (1946), чл. АН і навук. т-ваў многіх краін. Герой Сац. Г.Лангфела КІЛанлар Л.Д.Ландау. ЛАНГФЁЛА (Longfellow) Генры Уодсу-арт (27.2.1807, г. Портленд, штат Мэн, ЗША — 24.3.1882), амерыканскі паэт і празаік. Замежны чл. Пецярбургскай АН (з 1872). Скончыў Боўдайнскі ка-ледж (1825), вышэйшую адукацыю атры-маў у Еўропе (1826—29). У 1836—54 праф. літаратуры Гарвардскага ун-та. Друкаваўся з 1820. Аўгар рамант. паэт. зб-каў «Галасы ночы» (1839), «Вершы пра рабства» (1842), «Пералётныя птушкі» (1858), паэм «Эванджэліна» (1847), «Сватанне Майлза Стэндыша» (1858), раманаў «Гіперыён» (1839), «Ка-вана» (1849), кн. нарысаў «За акіянам» (1835) і інш. Сусв. вядомасць прынесла паэма «Спеў аб Гаяваце» (1855), напіса-ная на аснове індзейскіх паданняў на ўзор карэла-фін. эпасу «Калевала». Па-эма апявае прыгажосць і мудрасць ча-лавека, які жыве адным жыццём з пры-родай. Пераклаў «Боскую камедыю» Дантэ, склаў і пераклаў зб. «Паэты і па-эзія Еўропы» (1846), анталогію «Вершы пра мясцовасці» (т. 1—31, 1876—79). На бел. мову «Спеў аб Гаяваце» пера-клаў А.Куляшоў, асобныя творы Ю.Гаўрук, А.Мардвілка. ЛАНДАР Карл Іванавіч (17.4.1883, Ліе-пайскі р-н, Латвія — 29.7.1937), савецкі парт. і дзярж. дзеяч, удзельнік барацьбы за сав. ўладу ў Беларусі. 3 1905 вёў падп. работу ў Маскве, Пецярбургу, Лі-баве, Рызе, Самары, Ніжнім Ноўгара-дзе. 3 1915 на Зах. фронце, чл. латыш-скай с.-д. групы ў Мінску. Пасля Лют. рэвалюцыі 1917 чл. Мінскага і Паўн-Зах. к-таў РСДРП(б). Чл. часовага ВРК Зах. фронту па барацьбе з карнілаў-шчынай. 3 вер. 1917 старшыня Мінска-га Савета рабочых і салдацкіх дэпута-таў. 3 911.1917 старшыня ВРК Зах. фронту, у ліст. 1917 — студз. 1918 — СНК Зах. вобласці і фронту. 3 мая 1918 нарком дзярж. каіггролю РСФСР 3 1920 асобаўпаўнаважаны ВЧК на Паўн. Каўказе і ў Данской вобл., нач. асобага аддзела Каўказскага фронту. У 1921 заг. агітац.-прапагандысцкага аддзела Мас-коўскага к-та РКП(б). 3 1922 упаўнава-жаны Сав. ўрада пры замежных місіях дапамогі галадаючым у Расіі, у 1923— 25 чл. калегіі Наркамата знешняга ган-длю СССР, пазней на навук.-літ. і пед. рабоце ў ВНУ Масквы, Ленінграда, Кі-ева. Чл. ВЦВК у 1917—18 і яго Прэзі-дыума. Працы (1954). Скончыў Лепінградскі ун-т (1927). У 1927—31 удасканальваў адукацыю ў Даніі, Англіі, Швейцарыі. 3 1932 ва Укр. фіз.-тэхн. ін-це ў Харкаве. 3 1937 у Ін-це фіз. праблем AH СССР, адначасова праф. Маскоўскага ун-та (1943—47 і з 1955). Навук. працы па квантавай механіцы, фізіцы цвёрдага цела, квантавай тэорыі поля, фізіцы элементарных часціц, фізіцы плазмы, астрафізіцы і інш. Стварыў тэорыі элек-троннага дыямагнетызму (гл. Ландау дыямагнетызм), ферамагнітнага рэза-нансу (1935), фазавых пераходаў 2-га роду (1937), звышцякучасці вадкага ге-лію (1941) і фенаманалагічную тэорыю звышправоднасці (разам з КЛ.Гінзбур-гам, 1950), выканаў шэраг грунтоўных даследаванняў у інш. галінах фізікі. Ay-Tap (разам з Я.М.Ліфшыцам) шматтом-нага «Курса тэарэтычнай фізікі». Нобе-леўская прэмія 1962, Ленінская прэмія 1962, Дзярж. прэміі СССР 1946, 1949, 1953. Тв:. Собр. тр. Т. 1—2. М., 1969. Літ.: Абрнкосов АА. Академнк Л.Д.Ландау. М., 1965; Бессараб М.Я. Ландау: Странвды жнзнн 4 нзд. М., 1990. ЛАНДАУ ДЫЯМАГНЕТЫЗМ. дыямаг- ЛАНДШАФТ 119 нетызм сістэмы носьбітаў зарадаў (напр., элекгронаў праводнасці ў мета-лах). Прадказаны Л.Ц.Ландау ў 1930. Абумоўлены квантаваннем арбітальнага руху зараджаных часціц у магн. полі, дзе траекторыя іх свабоднага руху скрыўляецца і ўзнікае дадатковае магн. поле, накіраванае процілегла знешняму полю. Назіраецца ў выраджаным газе свабодных электронаў і ў электронаў праводнасці ў металах, паўметалах і паўправадніках. ЛАНДВЁР (ад ням. Land зямля, краіна + Wehr абарона), катэгорыя ваеннааба-вязаных запасу 2-й чаргі і другачарго-выя вайсковыя фарміраванні, якія ства-раліся з іх у ваен. час у Германіі, Пру-сіі, Аўстра-Венгрыі, Швейцарыі ў 19 — пач. 20 ст. ЛАНДВОЙТ, лантвойт, лентвойт (стараж.-верхненям. lentvoget), службо-вая асоба ў гарадах ВКЛ, якія мелі маг-дэбургскае права, намеснік войта. Вы-конваў даручэнні войта, у час адсутнас-ці войта — яго абавязкі. Прызначаўся войтам або ўладальнікам горада, у 16— 17 ст. мяшчанства некат. гарадоў (Магі-лёў, Пінск, Брэст) дамаглося права вы-біраць Л. ЛАНДО (франц. landau ад Landau горад у Германіі, дзе з 17 ст. вырабляліся экі-пажы пад такой назвай), кузаў легкаво-га аўтамабіля з верхам, які адкрываецца толькі над заднші сядзеннямі. Раней Л. наз. 4-месная карэта з адкідным вер-хам. ЛАНДб Юрый Канстанцінавіч (н. 14.4.1918, г. Уфа, Башкортастан), бел. матэматык. Д-р фіз.-матэм. н. (1970), праф. (1971). Засл. работнік вышэйшай школы Беларусі (1972). Скончыў Мас-коўскі пед. ін-т (1940). У 1951—92 у Мінскім пед. ін-це імя М.Горкага. На-вук. працы па даследаванні краявых за-дач для лінейных інтэградыферэнцы-яльных ураўненняў з адвольным лікам краявых умоў. Устанавіў прынцып спа-лучанай адпаведнасці і паказаў яго да-стасаванні да праблем кіравання рухам. Тв:. Элеменгы математнческой теорнп упра-вленмя данженнем. М., 1984; О суженнях оператора условнямн ортогональностм к его графнку // Дйфференц. уравнення. 1991. Т. 27, № 4. ЛАНДРАС (дацкае Landrace ад land зямля, краіна + race парода), беконная парода свіней. Выведзена ў Даніі ў кан-цы 19 ст. скрыжаваннем мясц. свіней з буйной белай пародай пыяхам працяглай паглыбленай селекцыі. Разводзяць у Скандынавіі, Вялікабрытаніі, ЗША, Ка-надзе, Аўстраліі, Н. Зеландыі, Бразіліі. На Беларусь Л. завезены са Швецыі ў 1948 г. Выкарыстоўваюць для прамысл. скрыжавання (буйная белая + беларус-кая чорна-пярэстая парода + Л.). Асн. лініі: Атлас, Бром, Байкал, Элегант. Даўж. самцоў да 185 см, свінаматак да 170 см, маса адпаведна да 350 і 230 кг. Масць бе-лая. Тулава выцягнутае, галава невял., вушы доўгія. Сцёгны добра развітыя. Мяса ў тушы да 58%. Якасць бекону высокая. Плоднасць да 12 парасят за апарос. ЛАНДРАТ (ням. Landrat ад Land зямля, краіна + Rat парада, дарадчык), 1) у Ра-сіі ў 1713—19 саветнік ад дваран павета пры губернатару (у кіраванні губерняй удзельнічала калегія з 8—12 Л.). У 1719 Л. заменены ваяводамі, якія прызнача-ліся ўрадам. 2) У ФРГ кіраўнік органа мясц. кіравання. 3) Назва заканад. ор-гана ў некаторых кантонах і паўканто-нах Швейцарыі (Гларус, Уры, Базель-Ланд, Нідвальдэн, Апенцэль-Інерадэн).