КНІГІ ОНЛАЙН
Беларуская энцыклапедыя Т. 1
Беларуская энцыклапедыя Т. 12
Беларуская энцыклапедыя Т. 13
Беларуская энцыклапедыя Т. 15
Беларуская энцыклапедыя Т. 16
ЛАНЎС (Lands), горад у Аргенціне, ува-ходзіць у Вял. Буэнас-Айрэс. Больш за 500 тыс. ж. (1995). Трансп. вузел. Прам-сць: аўтамаб., хім., папяровая, лёгкая, хар-човая. М.Ланца. ЛАНЦА (Lanza) Марыо. [сапр. К а к о -ца (Cocozza) Альфрэда; 31.1.1921, г. Філадэльфія, ЗША — 7.10.1959], аме-рыканскі спявак (тэнар); прадстаўнік школы бельканта. Па нацыянальнасці італьянец. Валодаў голасам рэдкай сілы і прыгажосці. Дэбютаваў у 1942 у пар-тыі Фентана («Віндзорскія кумачкі» О.Нікалаі) у пастаноўцы С.Кусявіцкага на Танглвудскім фестывалі (каля г. Бостан). 3 1946 гастраліраваў як кан-цэртны спявак, выступаў у опернай трупе Новага Арлеана. Сярод партый: Каварадосі, Пінкертон («Тоска», «Чыо- 126 ЛАНЦУГ Чыо-сан» Дж.Пучыні), Альфрэд, Герцаг («Травіята», «Рыгалета» Дж.Вердзі). Зняўся ў муз. фільмах «Вялікі Каруза», «Серэнада», «Улюбёнец Нькз-Йорка» і інш. ЛАНЦЎГ, 1) гнуткі выраб, які склада-ецца з асобных шарнірна злучаных жорсткіх звёнаў. Бываюць Л. грузавыя (для падвешвання і пад’ёму грузаў), ця-гавыя (для перамяшчэння грузаў) і прыводныя (для перадачы руху; гл. Ланцуговая перадача). Выкарыстоўваюц-ца таксама проціслізготныя Л., якія на-дзяваюць на вядучыя колы аўтамабіля для павышэння яго праходнасці па зле-дзянелых дарогах ці бездарожжы. 2) Л. уэлектратэхніцы — гл. Маг-нітны ланцуг, Электрычны ланцуг. Ланцугі: 1, 2 —грузавыя (круглазвённы звар-ны і пласціністы з расклёпкай); 3, 4 — цяга-выя (пласціністы ўзулачна-ролікавы і кардан-ны з лігымі звёнамі); 5, 6 —лрывадныя (ро-лікавы двухрадны і ііласціністы зубчасты). «ЛАНЦУГ», бел народны танец. Муз. памер 2/4, 4/4. Тэмп ад павольнага да ўмерана хуткага. Выканаўцы (мужчыны і жанчыны) бяруцца за паднятыя ўгору рукі і становяцца кругам, паўкругам ці лініяй. Той, хто водзіць, не разрываючы ланцуг з рук, праходзіць (за ім астатнія танцоры) праз «вароты» пад рукамі апошняй пары. Алошні выканаўца, калі ўсе праходзяць пад яго рукой, павароч-ваецца на месцы, а сваю правую руку, сагнутую ў локці і злучаную з рукой лартнёра, кладзе далонню на сваё пра-вае плячо. Ланцужок тым часам па чар- зе праходзіць пад рукамі наступных пар, і кожны выканаўца прымае падоб-ную позу. Калі ўсе танцоры перапля-туцца рукамі і выстраяцца ў адну лінію, той, хто водзіць, пачынае рухацца ў ад-варотным парадку і «расплятае» ланцуг, пакуль не выведзе ўсіх на зыходную па-зіцыю. Вядомы таксама як адна з фііур кадрылі. Бытуе ў Мінскай, Віцебскай і Гродзенскай абласцях. Ю.М Чурко. ЛАНЦУГЙВАЯ КАМПАЗІЦЫЯ, струк-тура вершаванага твора, калі наступныя вершаваныя радкі развіваюць думку асобных папярэдніх радкоў: Растуць на радзіме маёй неабсяжныя дрэ-вы. Кожнае з іх мае крону з шумлівых галінаў. Кожная з гэтых галінаў — зялёны пра-мень. Кожны прамень — гэта некалькі звонкіх жалеек. 3 кожнай жалейкі, калі заіграеш, To салаўі вылятаюць, то кнігаўкі, то жаўрукі. О, не сячыце дрэў гэтых пявучых, Калі свае любіце песні. (М.Танк. «Тапор»), У асобных цвёрдых формах верша су-седнія строфы яднаюцца рыфмамі або настунныя строфы часам поўнасцю ўключаюць у сябе асобныя радкі папя-рэдніх (гл. ў арт. Тэрцыны, Вянок cane-may). У некаторых творах з Л.к. трапля-ецца ланцугоеая рыфма. Л.к. — харак-тэрная рыса некаторых бел. нар. пе-сень. В.П.Рагойша. ЛАНЦУГОВАЯ ЛІНІЯ, плоская транс-цэндэнтная крывая, форму якой набы-вае пад уздзеяннем сілы цяжару гнуткая аднародная і нерасцягвальная важкая нітка з замацаванымі канцамі. Яе ўраў-ненне y=ach(x/a), дзе ch(x/a) — гіпер-балічны косінус (гл. Гіпербалічныя фун-кцыі). Выкарыстоўваецца ў разліках, звязаных з правісаннем правадоў, тро-саў і інш. Паверхня, утвораная вярчэн-нем дугі Л.л. вакол восі Ох, наз. катэ-ноідам. ЛАНЦУІОВАЯ ПЕРАДАЧА, механізм для перадачы вярчэння паміж пара-лельнымі валамі пры дапамозе двух жорстка замацаваных на іх зубчастых колаў, праз якія перакінуты бясконцы ланцуг. Гарантавана ад праслізгання, мае даволі высокі (да 0,96—0,97) ккдз. Выкарыстоўваецца ў транспартных, ’сельскагаспадарчых і інш. машынах. ЛАНЦУГОВАЯ ШЛА. піла для грубага папярочнага рэзання драўніны з дапа-могай бясконцага пілавальнага ланцуга з рэжучымі зубамі. Mae бензінавы матор або электрарухавік, муфту счапленяя, рэдуктар і кансольны рэ-жучы механізм у выглядзе накіравальнай шы-ны, па якой рухаецца пілавальны ланцуг. Бы-ваюць спецыяльныя (для валкі дрэў, абрэзкі сучкоў) і універсальныя; цяжкага, сярэдняга, лёгкага і асабліва лёгкага класаў. Найб. па-шыраны Л.п. з карбюратарным рухавіком (тыпу «Дружба») і электрапілы (для папяроч-нага раскрою леса- і піламатэрыялаў). ЛАНЦУГбВАЯ РЫФМА, рыфма, што спалучае радкі вершаванага твора, пас- тупова пераходзячы з адной страфы ў другую. Трапляецца ў некаторых цвёр-дых формах верша, у прыватнасці ў тэрцынах, віланелі. Характэрна і для твораў з ланцуговай кампазіцыяй, у якіх асобныя радкі папярэдніх строф пачы-наюць сабой строфы наступныя: Ішла Купалка сялом, сялом, Закрыўшы вочкі пяром, пяром, Закрыўшы вочкі пяром, пяром, Вітала хлопцаў чалом, чалом, Вітала хлопцаў чалом, чалом, Святліла ночкі агнём, агнём (Бел. народаая песня) Ужываецца ў класічным санеце, дзе яднае 2 катрэны (чатырохрадкоўе) і 2 тэрцэты (трохрадкоўе), у вянках санетаў (пераходзіць з аднаго санета ў другі) і інш. В.П.Рагойша. ЛАНЦУГбВАЯ ЯДЗЕРНАЯ РЭАК-ЦЫЯ, ядзерная рэакцыя, у якой часці-цы, што выклікаюць яе, утвараюцца як У -а р х Ланцутовая лінія у = ach(x/a). Ланцуговая перадача: 1 — бясконцы ланцуг; 2, 3 — зорачкі. Першыя пакаленні нейтронаў, якія ўтвара-юцца пры ланпуговай ялзернай рэакцыі лао 127 прадукты гэтай рэакцыі. Звязана з вял. энергавыдзяленнем (каля 200 МэВ на кожны акі дзялення ядра урану ці плу-тонію) і праходзіць з удзелам паволь-ных ці хуткіх нейтронаў. Выкарыстоў-ваецца як крыніца энергіі (гл. Ядзерны рэактар), на ёй заснаваны прынцып работы ядзернай зброі. Адзіная вядомая Л.я.р. — рэакцыя дзялен-ня урану і некагорых трансуранавых элемен-таў пад уздзеяннем нейтронаў — здзейснена Э.Фермі (1942) з дапамогай уран-графітавага рэактара, Суправаджаецца выдзяленнем не-калькіх нейтронаў, якія ў сваю чаргу могуць захоплівацца нераздзеленымі ядрамі і выклі-каць іх дзяленне. Характарыстычная велічы-ня Л.я.р. — каэфіцыент размнажэння к, які вызначаецца ўсярэдненымі лікамі актаў дзя-лення ў паслядоўных звёнах ланцуга. Сама-падтрымная рэакцыя магчыма толькі пры к>1; маса дзялільнага рэчыва для здзяйснен-ня такой рэакцыі наз. крытычнай; яе велічы-ня залежьвдь ад формы і ізатопнага складу гэтага рэчыва і вагаецца ад соцень грамаў да соцень тон. Рухомыя стрыжні з матэрыялу, які добра паглынае павольныя нейтроны, дазваляюць зрабіць Л.я.р. кіравальнай. Э.А.Рудак. ЛАНЦУГОВЫЯ ХІМІЧНЫЯ РЭАК-ЦЫІ, хімічныя рэакцыі, у якіх узнік-ненне прамежкавай актыўнай часціцы (атама, свабоднага радыкала, іона) і яе рэгенерацыя (узнаўленне) у кожным элементарным акце рэакцыі выкліка-юць вялікую колькасць (ланцуг) пера-ўтварэнняў зыходных рэчываў у прадук-ты рэакцыі. Тыповыя Л.х.р. — тэрміч-ны крэкінг, піроліз, акісленне, радыкаль-ная полімерызацыя, галагеніраванне. Л.х.р. складаецца з некалькіх элементарных стадый: зараджэнне ланцуга (ініцыіраван-не) — утварэнне актыўных часціц (АЧ), якое адбываецца, напр., у выніку дысацыяцыі мале-кул; працяг ланцуга — узаемадзеянне АЧ з зыходнымі рэчывамі, якое прыводзіць да ўтварэння малекул прадукту рэакцыі і новых АЧ; абрыў ланцуга («знікненне» АЧ) у выніку рэкамбінацыі свабодных радыкмаў, узаема-дзеяння АЧ са сценкамі пасудзін ці з інгібіта-рамі. Адрозніваюць Л.х.р. неразгалінаваныя і разгалінаваныя. У неразгалінаваных на кож-ную АЧ, якая расходуецца пры працягу лан-цуга, узнікае адна актыўная часціца, напр., рэакцыя хларыравання вадароду. Пры ініцыі-раванні ўтвараецца свабодны атам хлору (С1), які ўзаемадзейнічае з малекулай вадароду Н2(С1+Н2 -* HC1+H) з утварэннем малекулы хлорыстага вадароду HC1 і свабоднага атама вадароду, які ўзаемадзейнічае з малекулай С12(Н+С12 -► HC1+C1), і г.д. У разгалінаваных Л.х.р. на адну АЧ, расходаваную пры працягу ланцуга, узнікае некалькі АЧ (2 і больш), ад-на з іх працягвае першы ланцуг, а інш. пачы-наюць новыя, што прыводзіць да разгаліна-вання. Калі скорасць разгалінавання меншая за скорасць знікнення АЧ, разгалінаваная Л.х.р. адбываецца ў стацыянарным рэжыме. Пры нестацыянарным рэжыме (скорасць знікнення АЧ меншая за скорасць разгаліна-вання) агульная скорасць ланцуговага працэсу імкліва ўзрастае. Пераход да нестацыянарнага рэжыму адбываецца скачком і разглядаецца як самазагаранне рэакцыйнай сумесі ці лан-цуговы выбух. Значны ўклад у развіццё тэо-рыі Л.х.р. М.М.Сямёнава і С.Н.Хіншэлвуда. Гл. таксама Кінетыка хімічная. Літ:. С е м е н о в Н.Н. 0 некоторых проблемах хнммческой кннетнкн н реакцл-онной способностн. 2 нзд. М., 1958; Яго ж. Развмтне теорнн цепных реакцнй н теплово-го воспламенення. М., 1969. Дз.І.Мяцеліца. ЛАНЦЭТНІКІ (Amphioxus), род мар-скіх жывёл падтыпу бесчарапных тыпу хордавых. Апісаны П.С.Паласам (1774). 7 відаў. Пашыраны ўсюды ў цёплых і ўмераных водах. Жывуць на пясчаным грунце на глыб. да 30 м і больш. Даўж. да 8 см. Цела паўпразрыстае, ружа-ватага колеру. Спінны плаўнік пераходзіць у хваставы, які мае форму ланцэта (адсюль назва). Шкілет прадстаўлены хордай. Сэрца адсутнічае. Дыханне шчэлепнае. Кормяцца планктонам. Раздзельнаполыя. Ланцэтнік. ЛАНЬ, д а н і э л ь (Cervus dama), мле-какормячая жывёла сям. аленяў атр. парнакапытных. Пашырана ў Еўразіі і Паўн.-Зах. Афрыцы, акліматызавана ў Амерыцы і Аўстраліі. Жыве ў мяшаных і лісцевых лясах. 1 падвід — Л. іран-ская (C.d. mesopotamica) — у Чырв. кнізе МСАГІ. Даўж. да 1,6 м, выш. ў карку да 1 м, маса да 120 кг, самкі драбнейшыя. ІІоўсць на спі-не і баках летам рыжавата-бурая з белымі плямамі, зімой шаравата-бурая. Каля хваста Рака Лань каля вёскі Мокрава Лунінецкага раёна. невял. белая шіяма — «люстэрка». Рогі ў самцоў лапатападобныя, самкі бязрогія. Кор-міцца травяністай, хмызняковай расліннас-цю, лісцем, парасткамі, галінкамі. карой ліс-цевых парод дрэў. Палігамы. Нараджаюць 1—2 цялят. Аб’ект палявання і гадоўлі. ЛАНЬ, рака ў Мінскай і Брэсцкай абл., левы прыток р. Прыпяць. Даўж. 147 км. Пл. вадазбору 2190 км2. Пачынаецца за 1,5 км на 3 ад в. Гарбуны Нясвіжскага р-на, цячэ ў межах Капыльскай грады і нізіны Прыпяцкае Палессе. Асн. пры-токі: Нача, Люта (справа), Цапра, Бал-ванка (злева). Даліна ў верхнім цячэнні скрынкападобная (шыр. 1—1,5 км), на астатнім працягу невыразная. Пойма шыр. 0,6—1 км, парэзаная меліярац. каналамі. Рэчышча каналізаванае, шыр. 4—8 м, у ніжнім цячэнні 15—20 м. Бе-рагі пераважна адкрытыя, тарфяністыя, выш. ў верхнім цячэнні 1,5—2 м, на ас-татнім працягу 1—1,5 м. На рацэ ство-рана вадасх. Лактышы, якое моцна ўплывае на гідралагічны рэжым ракі. Найвышэйшы ўзровень разводдзя ў крас., сярэдняя выш. над межанным уз-роўнем да рэгулявання ракі 1,5 м, най-большая 1,9 м (1947) каля в. Лактышы. У летні перыяд рэжым узроўняў рэгу-люецца шлюзамі. Замярзае ў 1-й дэка-дзе снеж., крыгалом у канцы сакавіка. Сярэднегадавы расход вады ў вусці 11,3 м3/с. Выкарыстоўваецца як водапрыём-нік меліярац. сістэм. На рацэ г. Клецк. ЛАНЬ, вёска ў Нясвіжскім р-не Мін-скай вобл., каля р. Лань. Цэнтр сельса-вета і калект. сельскай гаспадаркі. За 10 км на Пд ад г. Нясвіж, 122 км ад Мін-ска, 10 км ад чыг. ст. Клецк. 794 ж., 294 двары (1998). Сярэдняя школа, Дом культуры, б-ка, амбулаторыя, аптэка, аддз. сувязі. Помнік землякам, якія за-гінулі ў Вял. Айч. вайну. Помнік архі-тэкгуры — Троіцкая царква (19 ст.).