КНІГІ ОНЛАЙН
Беларуская энцыклапедыя Т. 1
Беларуская энцыклапедыя Т. 12
Беларуская энцыклапедыя Т. 13
Беларуская энцыклапедыя Т. 15
Беларуская энцыклапедыя Т. 16
ЛАНЬКАВА, Л а н ь к о ў, вёска ў Бя-лыніцкім р-не Магілёўскай вобл., каля р. Няропля. Цэнтр сельсавета і калгаса. За 7 км на Пн ад г.п. Бялынічы, 51 км ад Магілёва, 47 км ад чыг. ст. Друць. 245 ж., 96 двароў (1998). Базавая школа, Дом культуры, б-ка, аддз. сувязі. Пом-нік землякам, якія загінулі ў Вял. Айч. вайну. ЛАНЬЧЖбЎ, Г a а л а н ь, горад на Пн Кітая, у сярэднім цячэнні р. Хуанхэ. Адм. ц. прав. Ганьсу. Каля 1,5 млн. ж. (1995). Вузел чыгунак і аўтадарог, адзін з галоўных прамысл. цэнтраў Кітая. Прам-сць: атамная (вытв-сць узбагача-нага урану), нафтахім., хім. (вытв-сць угнаенняў і сінт. каўчуку), маш.-буд. (нафтавае і хім. абсталяванне), тэкст. (шарсцяныя тканіны), эл.-тэхн., тыту-нёвая, запалкавая, мукамольная, цэм., шкляная. Ун-т. Паўн.-Зах. філіял АН Кітая. ЛАО, л а о с ц ы, група народаў, асн. насельніцтва Лаоса (2,95 млн. чал.). Жывуць таксама на Пн і ПнУ Тайланда (15 млн. чал.), у інш. краінах Індакітая. 128 ЛАОС Агульная колькасць 18 млн. чал. (1992). Гавораць на лаоскай мове. Вернікі — будысты. ЛАОС (Lao), Лаоская Н а р о д -на-Дэмакратычная Р э с -п у б л і к а (Сатхаланалат Пасатхіпатаі Пасасон Лао), дзяржава ў Паўд.-Усх. Азіі, у цэнтр. частцы п-ва Індакітай. Мяжуе на Пн з Кітаем, на У з В’етна-мам, на Пд з Камбоджай, на 3 з Тай-ландам і М’янмай. Пл. 236,8 тыс. км2. Нас. 5,1 млн. чал. (1997). Дзярж. мо-ва — лаоская (лаацянская). Сталіца — г. В'енцьян. Краіна падзяляецца на 16 правінцый (кхуэнгаў) і сталічную акру-гу. Нац. свята — Дзень абвяшчэння Рэспублікі (2 снежня). Дзяржаўны лад Л. — рэспубліка. Дзейнічае канстытуцыя 1991. Кіраўнік дзяржавы — прэзідэнт, які выбіраецца на сесіі парламента на 5 гадоў. Вышэй-шы прадстаўнічы і заканад. орган — Нар. сход, дэпутаты якога выбіраюцца насельніцтвам на 5 гадоў. Выканаўчая ўлада належыць ураду, прызначанаму прэзідэнтам. Прырода. Каля 90% тэрыторыі занята сярэдневышыннымі гарамі. У цэн-тры — плато Сіянгкхуанг (выш. да 2820 м, г. Бія), на У — паўд.-зах. схілы хр. Чыангшон, на Пд — плато Балавен. Раўнінныя ўчасткі размешчаны на 3 уз-доўж р. Меконг. Карысныя выкапні: алавяныя, жал., медныя руды, каштоў-ныя камяні, золата, каменная соль, буд. матэрыялы. Клімат субэкватарыяльны, мусонны. Сярэдняя т-ра студз. ад 15 °C на Пн да 23 ®С на Пд. У ліп. т-ра 28— 30 °C. Ападкаў ад 1500—1700 мм на раўнінах да 3000 мм у гарах; дажджлівы сезон з чэрв. да кастрычніка. Рэкі мна-гаводныя, парожыстыя. Найб. рака — Меконг. Лясы займаюць каля 60% тэ-рыторыі. Пераважаюць лістападныя і вечназялёныя трапічныя лясы з каш-тоўнымі відамі дрэў (цік, сал, палісан-дравае, эбенавае, сандалавае, ружовае, жалезнае); у верхнім поясе гор — дубо- Герб і сцяг Лаоса выя і хваёвыя лясы. Участкі саваннаў. Жывёльны свет: слон, алені, малпы, фазаны, шмат змей. Лясныя рэзерваты Донгсіенгтхонг, Донгхыасау і інш. Насельніцтва Жыве больш за 60 на-роднасцей. Большая ч. насельніцтва ад-носіцца да тайскай моўнай групы: лао (больш за 60%), тай, горныя тай і інш. Да аўстраазіяцкай моўнай групы (каля 25%) належаць кхмеры і горныя мон-кхмерскія народы. Жывуць таксама кітайцы, в’етнамцы, індыйцы і інш. Вернікі пераважна будысты (85%) і прыхільнікі розных рода-племянных вераванняў. Сярэднегадавы прырост насельніцтва каля 2%. Сярэдняя шчыльн. 21,6 чал. на 1 км . У далінах шчыльн. дасягае 500 чал. на 1 км2, у га-рах месцамі каля 1 чал. на 1 км . У га-радах жыве 25% насельніцтва. Найб. го-рад — В’енцьян (каля 500 тыс. ж., 1995). Каля 100 тыс. ж. у гарадах Луан-гпрабанг, Паксе і Саванакхет. У сель-скай гаспадарцы занята каля 80% пра-цаздольнага насельніцтва, у прам-сці — каля 5%. Адзначаецца часовая эмігра-цыя працоўных у Тайланд пераважна на с.-г. работы. Гісторыя. Найбольш стараж. сляды чалаве-ка на тэр. Л. адносяцца да верхняга палеалі-ту. 3 9 ст. даліну р. Меконг засялілі лао, якія да 11—13 ст. стварылі тут некалькі княстваў. У 1353 кароль Фа Нгун аб’яднаў іх у дзяржа-ву Лансанг, якая дасягнула найб. росквіту ў 17 ст. Пануючай рэлігіяй стаў будызм. У пач 18 ст. Лансанг распаўся на залежныя ад Сія-ма (гл. Тайланд) і В’етнама княствы Луанг-прабанг, В’енцьян і Цямпатсак. У 19 ст. ў выніку войнаў частка лаоскіх тэрыторый адышла да Сіяма і В’етнама. У 1893 Л. захоп-лены Францыяй і ў 1898 уключаны ў Франц. Індакітай (Луангпрабанг абвешчаны каралеў-ствам пад франц. пратэктаратам). У 2-ю сусв. вайну Л. акупіраваны Японіяй (1941—45). У гэты час узнік нац.-вызв. рух Лао Ісара (Выз-валенне Лаоса) на чале з прьшцамі Суеана Фумам і Суфанувонгам. Пасля капітуляцыі Японіі 12.10.1945 абвешчана незалежная Па-тэт-Лао (краіна Лао). Аднак Францыя пры-знала незалежнасць Л. толькі 22.10 1953 у вы- ніку нац.-вызв. барацьбы, якая вялася пад кі-раўніцтвам Фронту вызвалення Л. (з 1956 Патрыятычны фронт Л., ПФЛ). Гал. ролю ў фронце адыгрывала Нар. партыя Л. (вылучы-лася ў 1955 з Камуніст. партыі Індакітая, з 1972 Нар.-рэв. партыя Л., НРПЛ). Паводле Жэнеўскіх пагадненняў 1954 (гл. Жэнеўскія нарады 1954—59) Л. аб-вешчаны нейтральным каралеўствам, створаны ўрад на чале з Сувана Фумам (з 1957 — кааліцыйны з удзелам прад-стаўнікоў ПФЛ, нейтралістаў і правых). Спробы правых сіл у 1958—62 захапіць усю ўладу ў Л. прывялі да грамадз. вай-ны. Пасля Жэнеўскай нарады па ўрэгуля-ванні лаоскага пытання ў 1962 створаны ўрад на чале з Сувана Фумам, які ўклю-чаў усе паліт. сілы Л. У выніку моцных унутр. супярэчнасцей у крас 1963 ПФЛ выйшаў з яго і разгарнуў на У Л. ўзбр. барацьбу. Ён атрымаў дапамогу ад Дэ-макр. Рэспублікі В’етнам, якая ў час В’етнамскай вайны 1964—73 выкарыс-тоўвала тэр. Л. для забеспячэння сваіх войскаў у Паўд. В’етнаме ў абход дэ-маркацыйнай лініі. Са жн. 1964 ЗША пачалі бамбардзіроўкі тэрыторыі, што кантраляваў ПФЛ. 21.2.1973 у В’енцья-не падпісана пагадненне аб аднаўленні міру і дасягненні нац. згоды ў Л. 5.4.1974 створаны Часовы ўрад нац. адзінства і Нац. паліт. савет з усіх паліт. сіл Л. Да лета 1975 войскі ПФЛ усталя-валі свой кантроль над усёй тэр. Л. 29.11.1975 кароль Саванг Ватхана [1959— 75] адрокся ад прастола. 2.12.1975 абве-шчана Лаоская Нар.-Дэмакр. рэспублі-ка (ЛНДР) на чале з прэзідэнтам Суфа-нувонгам (1975—86) і прэм’ер-міністрам К.Фамвіханам (1975—91), узяты курс на пабудову ў Л. сацыялізму. 14.8.1991 прынята канстытуцыя ЛНДР, якая, за-хоўваючы кіруючую ролю НДПЛ, даз-валяла прыватную маёмасць. Прэзідэн-там Л. быў выбраны Фамвіхан (да ліст. 1992, з 1992 Н.Фумсаван), прэм’ер-мі-ністрам — ген К.Сіфандон. Л. — чл. ААН (з 1955), Apr-цыі дзяржаў Паўд-Усх. Азіі (АСЕАН, з 1998). Дыпламат. адносіны з Рэспублікай Беларусь уста-ноўлены ў лют. 1994 Дзейнічаюць Нар.-рэв. паргыя Л., Фронт за нац будаўніцтва Л. Гаспадарка. Л. — слабаразвітая агр краіна са шматукладнай эканомікай. Да арт. Лаос. Даліна р. Меконг. лдос 129 Да арт. Лаос. Ус-тупленне войск На-родна-вызваленчай арміі ў г. Саванак-хет. 1975. Штогадовы даход на 1 чал. каля 200— 300 дол. Дзяржаве належаць дзяржгасы, многія прамысл. прадпрыемствы, тран-спарт. У сельскай гаспадарцы перава-жаюць кааператывы. С.-г. угоддзяў каля 2 млн. га, палавіна іх пад ворывам, па-лавіна пад пашай і лугамі. Найб. развіта земляробства. У далінах і на раўнінах пераважае арашальнае земляробства, здымаюць 2 ураджаі за год. У горных раёнах пашырана лядна-агнявое земля-робства. Каля 90% пасяўных плошчаў займае рыс, штогадовы яго збор да 2 млн. т. Вырошчваюць таксама кукурузу (горныя раёны на Пн), проса, бульбу, батат, маніёк, сою і інш. бабовыя, алей-ныя, агародніну, бавоўнік, тытунь, рамі, цукр. трыснёг. Экспартныя культуры: кава, опіумны мак, чай, каўчуканосы, кардамон, перац. Трапічнае садоўніцтва (цытрусавыя, бананы, ананасы, манга). Жывёлагадоўля мае другараднае зна-чэнне. Буйн. par. жывёлы і буйвалаў ка-ля 2,1 млн. галоў, выкарыстоўваюцца як цяглавая сіла. Коней каля 50 тыс. га-лоў, свіней 1,7 млн. галоў, авечак і коз 1,1 млн. гал. У лясной гаспадарцы вы-карыстоўваюць каля 1 тыс. прыручаных сланоў. Птушкагадоўля. Рыбалоўства (каля 30—50 тыс. т рыбы штогод), па-ляўніцтва. Лясныя промыслы: нарых-тоўка драўніны каштоўных парод, гумі-лаку, бензойнай смалы, сыравіны для атрымання бетэлю і інш. У прам-сці вылучаецца здабыча алавянай руды (ка-ля 5 тыс. т штогод), каменнай солі, гіп-су, золата, каштоўных камянёў (сапфі-ры, чырвоная шпінель). У энергетыцы пераважаюць невял. ЦЭС на імпартным паліве. Працуе ГЭС Нам Нгум (магут-насць 150 тыс. кВт) на р. Нгум, пастаў-ляе электраэнергію на экспарт у Тай-ланд. Агульная вьпв-сць электраэнергіі 900 млн. кВт гадз. (1995). Аснову ап-рацоўчай прам-сці складаюць лесапіла-ванне і рысаачыстка, вытв-сць буд. ма-тэрыялаў; ёсць невял. цукр., алейныя, вінна-гарэлачныя, піваварныя, тытунё-выя, керамічныя, тэкст. (у т.л. шаўка-ткацкія), швейныя, трыкат., гарбарна-абугковыя, металаапр., мэблевыя прад-прыемствы. Шырока развіты маст. ра-мёствы, у т.л. ювелірныя вырабы з золата і серабра, слановай косці, каш-тоўных камянёў. Горад В’енцьян — асн. прамысл. цэнтр, вылучаецца такса-ма вырабам лакавых маст. прадметаў хатняга ўжытку; г. Саванакхет — цэнтр суднабудавання (дробныя рачныя суд-ны) і суднарамонту; гарады Луангпра-банг і Кхонг — цэнтры саматужна-ра-месніцкіх промыслаў. Транспарт унутр. водны і аўтамабільны. Рака Меконг і яе асн. прытокі на асобных участках дас-тупныя для невял. суднаў. Унутр. вод-ных шляхоў 4,6 тыс. км. Аўтадарог 27,5 тыс. км, у т.л. з цвёрдым пакрыццём 2 тыс. км. У краіне 20 тыс. аўтамашын (1997). Авіятранспарт выкарыстоўвае 10 аэрапортаў, у т.л. міжнар. аэрапорт каля В’енцьяна. У 1995 экспарт склаў 348 млн. дол., імпарт — 628 млн. долараў. У экспарце пераважаюць драўніна і пі-ламатэрыялы (33%), электраэнергія (14%), волава, кава, гіпс, натуральныя смолы і інш. У імпарце гал. роля нале-жыць нафтапрадукгам, прамысл. і харч. таварам. Гал. гандл. партнёры: Тайланд (41% экспарту, 45% імпарту), В’етнам (25% экспарту), Японія (11% імпарту), Кітай, Сінгапур. Дадатковыя крыніцы даходаў — замежны турызм (штогод Л. наведвае каля 120—150 тыс. турыстаў пераважна з Тайланда) і грашовыя пе-раводы грамадзян краіны, якія працу-юць за мяжой. Л. штогод атрымлівае замежную дапамогу ў памеры 180—240 млн. долараў. Знешні доўг зах. краінам перавышае 1,2 млрд. долараў. Грашовая адзінка — кіп.