КНІГІ ОНЛАЙН
Беларуская энцыклапедыя Т. 1
Беларуская энцыклапедыя Т. 12
Беларуская энцыклапедыя Т. 13
Беларуская энцыклапедыя Т. 15
Беларуская энцыклапедыя Т. 16
Тв.: Рус. пер. — йзложенне смстемы мнра. Л., 1982. Літ:. Воронцов-Вельямннов Б.А Лаплас. 2 язд. М., 1985. А.І.Болсун. ЛАГІЛАСА АІІЕРАТАР, лінейны дыфе-рэнцыяльны аператар Д , які зададзенай функцыі u(x, у, z) ставіць у адпавед-насць функцыю A u(x, у, z)- У прамаву-гольных дэкартавых каардынатах мае д2й ^й &й „ . выгляд Д u = + -^. Для фун- кцыі адной пераменнай супадае з апе-ратарам 2-й вытворнай. Ураўненне Дм = 0 наз. Лапласа ўраўненнем (адсюль назва «Л.а.»). Абазначэнне Д увёў англ. фізік і матэматык Р.Мёрфі (1833). ЛАІІЛАСА ЗАКбН, залежнасць капі-лярнага ціску ад міжфазнага паверхне-вага нацяжэння і сярэдняй крывізны паверхні ў дадзеным пункце; адзін з асн. законаў капілярных з’яў. Устаноўле-ны П.С.Лапласам у 1806. Паводле Л.з., перапад гідрастатычнага ціс-ку ар (капілярны ціск) на паверхні падзелу дзвюх фаз (вадкасць — вадкасць, вадкасць — пара ці газ) стр=ст( 1/Rj-t-1/R2), дзе a — каэфі-цыент паверхневага нацяжэння; Rj і R2 — радыусы крывізны 2 узаемна перпендыкуляр-ных нармальных сячэнняў паверхні ў дадзе-ным пункце (Бр > 0, калі меніск выпуклы, Др < 0, калі меніск увагнуты). ЛАІІЛАСА ПЕРАЎТВАРбННЕ, ліней нае функцыянальнае пераўгварэнне, якое пераводзіць функцыю f(t) сапраў-днай пераменнай t (арыгінал) у фун-кцыю F(s) камплекснай пераменнай (вобраз). Цесна звязана з Фур’е пераў-тварэннем. Выкарыстоўваецца для ін-тэгравання дыферэнцыяльных ураўнен-няў у задачах элекгратэхнікі, гідрадына-мікі, механікі, тэорыі цеплаправоднасці. Дазваляе зводзіць рашэнне, напр., звычай-нага лінейнага дыферэнцыяльнага ўраўнення з пастаяннымі каэфіцыентамі да рашэння алг. ўраўнення l-й ступені. Аінабаковае Л.п. матэматычна выражаецца праз інтэграл Лап- ласа F(s)=J f(t)e s,dt (інтэгралы такога віду разглядаліся П.С.Лапласам у працах па тэо-рыі імавернасцей у 1812, адсюль назва). Пры пэўных абмежаваннях на функцыю F(s) фун-кцыя f(t) узнаўляеіша адназначна па форму-лах абарачэння. Л.п. разам з яго абарачэннем складае аснову аперацыйнага злічэння. А.А.Гусак. ЛАПЛАСА ТЭАРбіМА адна з лімітных тэарэм імавернасцей тэорыі, што адно-сіцца да размеркавання адхілення час-таты з’яўлення падзеі ад яе імавернасці пры незалежных выпрабаваннях. Паводле Л.т., калі пры кожным з п незалеж-ных вьшрабаванняў у т выпадках адбываецца некаторая выпадковая падзея, імавернасць з’яўлення якой роўная р(0<р< 1), то_імавер-насць няроўнасці z} < (т-пруЧпр(Ўр) < z2 блізкая пры вял. z да значэння інтэграла Лапласа. У а/ульным выглядзе даказана П.С.Лапласам (1812); асобны вынадак Л.т. быў вядомы АМуаўру (1730), таму яе часам наз. тэарэмай Муаўра—Лапласа. ЛАПЛАСА ЎРАЎНЕННЕ, дыферэнцы-яльнае ўраўненне з частковымі вытвор-нымі Дй(х, у, z)=0, дзе Д — Лапласа аператар, u(x, у, z) — шуканая фун-кцыя. Уведзена П.Лапласам (1782) у працах па нябеснай механіцы і тэорыі гравітацыйнага патэнцыялу. Да Л.ў. зводзіцца шэраг задач фізікі і тэх-нікі, напр., яго задавальняе т-ра пры стацыя-нарных працэсах, патэнцыял эл.-статычнага поля па-за межамі зарадаў, гравітацыймы па-гэнцыял па-за межамі прыцягальных мас. У прамавутольных дэкартавых каардьшатах яно Э2« Л Л „ мае выгляд —; + —, + —у = 0, дзе х, у, z — а? а/ a? незалежныя пераменныя. Рашэнні Л.ў., якія маюць неперарыўныя частковыя вьпворныя да 2-га парадку ўключна, наз. гарманічнымі функцыямі. А.АГўсак. ЛА-ПЛАТА (La Plata), заліў Атлантыч-нага ак. каля паўд.-ўсх. ўзбярэжжа Паўд. Амерыкі; эстуарый рэк Парана і Уругвай. Даўж. 320 км, шыр. да 220 км, глыб. 10—20 м. Прылівы няправільныя, паўсутачныя (да 1 м). Гарады і пар-ты — Буэнас-Айрэс, Ла-Плата (Арген-ціна) і Мантэвідэо (Уругвай). ЛА-ПЛАТА (La Plata), горад на У Ар-генціны. Адм. ц. прав. Буэнас-Айрэс. Засн. ў 1882. 543 тыс. ж. (1991). Порт на паўд. беразе зал. Ла-Плата. Чыг. вузел. Міжнар. аэрапорт. Гандл. і прамысл. цэнтр. Прам-сць: нафтаперапр. і нафта-хім., металаапр., мясахаладабойная, му-камольная. 2 ун-ты. Астр. абсервато-рыя. ЛАПЛАЦКАЯ НІЗІНА, усходняя ч. Унутраных раўнін Паўд. Амерыкі ўздоўж рэк Парагвай і Парана. Даўж. з Пн на Пд каля 2300 км. Шыр. да 900 км. Ук-лючае прыродныя вобласці Пантанал, Гран-Чака, Пампа і Міжрэчча. Уяўляе сабой сінеклізу Паўд.-амер. платформы, якая запоўнена магугнай тоўшчай кан-тынентальных, пераважна кайназойскіх адкладаў. На Пн клімат трапічны, летам вільготны; рэдкалессі і вял. балоты ўздоўж рэк. На Пд клімат трапічны, раўнамерны, вільготны; светлыя лясы, прэрыі і стэп. Земляробства. жывёлага-доўля. ЛАІЮ Аркадзь Іванавіч (8.2.1904, в Жданоўка Шумілінскага р-на Віцебскай вобл. — 5.1.1983), бел. вучоны ў галіне селекцыі і раслінаводства. Акад. ЛН Бе-ларусі (1950; чл.-кар. 1940), акад. Ака-дэміі с.-г. навук Беларусі (1957—61). Скончыў БСГА (1927), у 1932—41 пра-цаваў у ёй. 3 1944 у Ін-це сацыяліст. сельскай гаспадаркі АН Беларусі (з 1949 дырэкгар). 3 1953 акад.-сакратар Аддз. біял., с.-г. і мед. навук АН Бела-русі, з 1956 — Аддз. раслінаводства і гал. вучоны сакратар Акадэміі с.-г. на-вук Беларусі. У 1960—72 у Бел. ін-це земляробства. Навук. працы па біялогіі канюшыны, агратэхніцы насеннявод-ства збожжавых культур і лёну. Усгана-віў заканамернасці аптымальнай гу-шчыні пасеву збожжавых і лёну ў за-лежнасці ад змены агратэхн. і прырод-ных фактараў. Рэкамендаваў наборы найб. эфекгыўных культур для карма-вых севазваротаў, сістэмы іх чаргавання і выкарыстання ўгнаенняў. Тв:. Основные вопросы посева зерновых культур н льна. Мн., 1950; Кукуруза на полях Белорусснн. Мн., 1963 (у сааўт.); Снстема удобрення н чередованме культур в прнферм-скнх кормовых севооборотах с кукурузой (ра-зам з Б.С.Жагрыным) // Весці АН БССР. Сер. с.-г. навук. 1969. № 4; 1970. № 1—2. ЛАПО Дзмітрый Еўдакімавіч (кастр. 1861, г. Беліца, цяпер у межах г. Го-мель — люты 1936), расійскі і бел. пісьменнік. Скончыў Казанскі ун-т (1898). У 1885 за ўдзел у кіеўскай арг-цыі «Народнай волі» высланы ў Сі-бір. У 1890—92 жыў у Гомелі, з 1892 у Чыстапалі Казанскай губ., Мінусінску, Краснаярску; працаваў юрыстам, вы-кладчыкам. Друкаваўся з 1888 (у газ. «Мннсклй лмсток», «Северо-Западном календаре на 1888 год»), У «Беларускіх апавяданнях» (1895) з дэмакр. пазіцый адлюстраваў жыццё бел. вёскі. Займаўся краязнаўствам, вывучаў побыт сіб. на-сельнііггва: «Горад Чыстапаль напярэ-дадні рэформы 17 чэрвеня 1870 г.» (1897), «Грамадскае кіраванне мінусін-скіх іншародцаў» (1904), «Злачынства і пакаранне паводле стэпавага права сі-бірскіх качавых іншародцаў» (1905), «Аб увядзенні ўсеагульнай адукацыі ў Крас-наярску» (1909). Літ:. Кузняева С. Судьба автора «Бе-лорусскнх рассказов» // Неман. 1986. № 12. ЛАПбіКА Ігнат Анатолевіч (27.6. 1899—-18.3.1968), бел. вучоны ў галіне отарыналарынгалогіі. Праф. (1940). Скончьгў мед. ф-т БДУ (1926). 3 1930 у Мінскім мед. ін-це (з 1932 заг. кафед-ры). 3 1937 дырэктар Ленінградскага НДІ вуха, горла, носа і маўлення. На-вук. працы па біял. уплыве прамянёвай энергіі на арганізм, рэнтгенадыягнос-тыцы рака і склеромы гартані, танзілі-це. Тв.: Острый н хронмческнй тонзнллнт. йх осложненмя н связь с другммм заболевання-мв. Л., 1963 (разам з В.Ю.Лакоткінай). ЛАПТА, руская нар. гульня з мячом. У інш. краінах да Л. падобныя гульні: ЛАПЦЕЎ 135 бейсбол, крыкет, ойна (Румынія), песа пало (Фінляндыя). На Беларусі Л. на-гадвае гульня апука. Гуляюць у Л. 2 каманды па 7—9 чал. на роўнай пляцоўцы даўж. 50—60 і шыр. 20—30 м. Інвентар: мяч дыяметрам 6—7 см, масай 50—70 г і біта — «лапта» (палка даўж. 80— 120 см). Адна каманда «б'е», другая «водзіць». Мэта гульні — ударам біты паслаць мяч як мага далей і прабегчы па чарзе да процілегла-га боку і назад, за што каманда атрымлівае ачко. Калі гульца з каманды, якая «б'е» «асаляць» (зачэпяць) злоўленым мячом, ка-манды мяняюцца месцамі. Выйграе каманда, якая за 60 мін набярэ больш ачкоў. ЛАПЎН, у беларусаў печыва з квашана-га цеста ў выглядзе тоўстага бліна. Ка-мяк цеста расплясквалі на патэльні, па-сыпалі соллю, кменам, макам. Пяклі на гарачым вуголлі пры адкрытым агні. Спажывалі за снеданнем, бралі ў поле. Часам намазвалі слоем тварагу, смята-най, цёртым макам. Такія Л. пасылалі сваякам у якасці гасцінца, бралі з сабой у адведкі да парадзіхі. Вядомы пераваж-на на Віцебшчыне. Падобны да скава-родніка, праснака. Г.Ф.Вештарт. ЛАІІУНОЎ Анатоль Максімавіч (н. 15.9.1940, г. Гомель), бел. дырыжор. Засл. дз. маст. Беларусі (1998). Скончыў Бел. кансерваторыю па спецыяльнасцях ігра на нар. інструментах (1964) і опер-на-сімф. дырыжыраванне (1973, клас Я.Вашчака). 3 1974 у Дзярж. т-ры опе-ры і балета Беларусі, у Вял. т-ры ў Маскве, у Дзярж. сімф. аркестры Бела-русі. У 1975—87 (з перапынкам) гал. дырыжор, з 1991 дырыжор Дзярж. т-ра муз. камедыі Беларусі. 3 1993 мдст. кі-раўнік і гал. дырыжор Сімфанічнага ар-кестра Беларускага тэлебачання і радыё'. Пад яго муз. кіраўніцтвам у Дзярж. т-ры муз. камедыі пастаўлены аперэты бел. кампазітараў «Тыдзень вечнага ка-хання» Ю.Семянякі (1975), «Судны час» Р.Суруса (1984), «Джулія» У.Кан-друсевіча (1991), класічныя «Вясёлая ўдава» Ф.Легара (1978), «Д’ябальскі на-езнік» (1983), «Сільва» (1986) і «Мары-ца» (1992) І.Кальмана і інш., творы су-часных айч. і замежных аўтараў; з Сімф. аркестрам Дзяржтэлерадыёкам-паніі Беларусі ажыццявіў шэраг фонда-вых запісаў (оперы «Агатка, ці Прыезд пана» Я.Д.Голанда, «Фауст» А.Радзівіла, музыка да драмы «Фінгал» і скрыпічны канцэрт В.Казлоўскага, прэм’еры буй-ных твораў сучасных бел. кампазітараў). Н.А.Юўчанка. ЛАПУХбЎ Фёдар Васілевіч (20.10.1886, С.-Пецярбург — 28.1.1973), рускі ар-тыст балета, балетмайстар, педагог. Нар. арт. Расіі (1956). Скончыў Пецяр-бургскае тэатр. вучылішча (1905, педа-гог М.Легат). У 1905—22 саліст Мары-інскага т-ра (у 1910—11 гастраліраваў у ЗША). У 1922—56 (з перапынкамі) маст. кіраўнік трупы Т-ра імя Кірава, з 1931 арганізатар і кіраўнік балетнай трупы Ленінградскага Малога т-ра опе-ры і балета, у 1936—41 маст. кіраўнік Ленінградскага харэаграфічнага вучьші-шча. Арганізатар і кіраўнік балетмай-старскага аддзялення Ленінградскай кансерваторыі (1962, з 1965 праф ). Ад-ным з першых сярод сав. балетмайстраў пачаў аднаўляць балеты класічнай спад-чыны. Стварыў бессюжэтны праграмны «балет-сшфонію» (танцсімфонія «Веліч сусвету» на муз. Л.Бетховена, 1923), сінт. спекгаклі (уводзіў спевы, слова, эксцэнтрыку, буфанаду, элементы цыр-ка, т-ра лялек і іяш.). Сярод пастановак у Т-ры імя Кірава: «Веліч сусвету»; «Пульчынела» І.Стравінскага (1926), «Ледзяная дзева» на муз. Э.Грыга (1927), «Вясновая казка» на муз. П Чай-