КНІГІ ОНЛАЙН
Беларуская энцыклапедыя Т. 1
Беларуская энцыклапедыя Т. 12
Беларуская энцыклапедыя Т. 13
Беларуская энцыклапедыя Т. 15
Беларуская энцыклапедыя Т. 16
ЛАПЕРЎЗА ПРАЛІЎ Паміж а-вамі Са-халін (Расія) і Хакайда (Японія). Злучае Ахоцкае і Японскае моры. Даўж. 94 км, найменшая шыр. 43 км, глыб. 27—118 м. Моцныя прыліўна-адліўныя цячэнні. Зімой укрыты лёдам. Марскі шлях па-між г. Уладзівасток, партамі Ахоцкага і Берынгава м. і Ціхім ак. Порт — Вака-най (Японія). Названы імем франц. ма-раплаўца Ж.Ф Лаперуза. ЛАПІКАЎ Іван Герасімавіч (7.7.1922, с. Горны Балыклей Дубоўскага р-на Вал-гаградскай вобл., Расія — 5.5.1993), ра-сійскі акцёр. Нар. арт. СССР (1982). Вучыўся ў Харкаўскім тэатр. вучылішчы (1939—41). Працаваў у Валгаградскім т-ры. 3 1954 у кіно. Выканаўца драм. роляў, майстар эпізоду, ёмістай і дак-ладнай абрысоўкі героя. Лепшыя ролі: у кінафільмах — Сямён Трубнікаў («Старшыня», 1964), салдат Краюшкін («Хвіліна маўчання»), манах Кірыл («Андрэй Рублёў», абодва 1971), Сляп-цоў («Нечаканы госць», 1972), старшы-на Папрышчанка («Яны змагаліся за Радзшу», 1975), Панцялей («Стэп», 1977), Ерафеіч («Фронт за лініяй фрон-ту», 1978; «Фронт у тыле ворага», 1982), дзед Селіван («Крыніца», 1982) і інш.; у тэлефільмах — Панкрат («Вечны кліч», 1976—83), Міхаіл Ермакоў («Мой лёс», 1973) і інш. Дзярж. прэмія Расіі 1973. Дзярж. прэмія СССР 1979. Літ.'. Смелков Ю.С. Н.Лапнков. М 1976. ЛАПЛАС 133 ЛАПІЛІ (ад лац. lapillus каменьчык), дробныя кавалачкі порыстай вулканіч-най лавы. Форма круглаватая або вугла-ватая. Памеры ад 2 да 50 мм. Выкідва-юцца пры вывяржэнні вулкана і за-цвердзяваюць у паветры. Складаюцца з свежых, радзей са старых лаў, не харак-тэрных для вулкана парод, або крышта-лёў. ЛАПІН Васіль Піліпавіч (12.2.1902, с. Новы Валавай Пачалмскага р-на Пен-зенскай вобл., Расія — 11.1.1991), бел. і расійскі спявак (лірыка-драм. тэнар). Засл. арт. Беларусі (1940). Скончыў вак. аддзяленне Вучэбна-тэатр. камбіната (1933; цяпер Рас. акадэмія тэатр. мас-гацтва). 3 1933 саліст Вял. т-ра ў Мас-кве. У 1938—49 (з перапынкам) у Дзярж. т-ры оперы і балета Беларусі. У 1949—63 у канцэртных арг-цыях Мас-квы. Валодаў сакавітым голасам прыго-жага тэмбру, дасканалай вак. тэхнікай і артыстызмам, пгго дазваляла яму ства-раць выразныя, эмацыянальна насыча-ныя вобразы. Сярод партый на бел. сцэне: Міхась («Міхась Падгорны» Я.Цікоцкага), Андрэй («У пушчах Па-лесся» А.Багатырова), Конрад («Кветка іпчасця» А.Туранкова), Мечыслаў («Кастусь Каліноўскі» Дз.Лукаса), Гер-ман («Пікавая дама» П.Чайкоўскага), Уладзімір Дуброўскі («Дуброўскі» Э.Напраўніка), Альфрэд («Травіята» Дж.Вердзі), Пінкертон («Чыо-Чыо-сан» Дж.Пучыні). Дз.М.Жураўлёў. ЛАІПНСКЕНЕ (Lapinskiene) Альма Пранаўна (н. 26.2.1946, в. Паюрышкяй Клайпедскага пав., Літва), літоўскі літа-ратуразнавец, перакладчык. Д-р гума-ніт. н. (1985). Скончыла Вільнюскі ун-т (1969). 3 1970 у Ін-це літ. л-ры і фальк-лору. Даследуе літ. л-ру пісьменнікаў Вільнюса міжваеннага перыяду, а так-сама бел.-літ. літаратурныя сувязі ад ча-соў старажытнасці да сучаснасці (кн. «Перазовы сяброўскіх галасоў», з А.Мальдзісам, 1988). Аўтар шматлікіх літаратурна-крытычных артыкулаў пра Я.Купалу, М.Багдановіча, В.Ластоўска-га і інш. Пераклала на літ. мову апо-весць «Дзікае паляванне караля Стаха» У.Караткевіча, раманы «Крыж міласэр-насці» В.Коўтун, «Вяртанне ў агонь» В.Хомчанкі, кнігу апавяданняў бел. пісьменнікаў «Акно ў зялёны сад», асобныя творы У.Арлова, А.Разанава і інш. ЛАГІІНЫІІ (Lapips), Л а п і н ь Артур (11.2.1911, с. Саты Тукумскага р-на, Латвія — 1983), латвійскі тэатр. мастак і мастацтвазнавец. Нар. мастак Латвіі (1954). Чл.-кар. AM СССР (з 1970). Ву-чыўся ў Рызе ў Латвійскай AM (1929— 32). У 1940—41 гал. мастак Т-ра драмы Латвіі. 3 1945 у Акад. т-ры оперы і ба-лета Латвіі ў Рызе. Адначасова (да 1947) прарэктар Латв. AM. Стварыў выразныя паводле колеравага і кампазіцыйнага вырашэння дэкарацыі да спектакляў у т-ры оперы і балета Латвіі: «Кармэн» Ж.Бізэ (1945), «Барыс Гадуноў» М.Му-саргскага (1949), «Сакга свабоды» А.Скултэ (1950), «Вайна і мір» С.Пра- коф’ева (1961), «Валькірыя» Р.Вагнера (1963), «Граў я, скакаў» І.Калніньша (1977). Аўтар манаграфій пра класікаў лат. жывапісу А.Алксніса, Я.Валтэра, Ф.Варславана, К Гуна, Я.Розентала, Ю.Федэра і інш. Дзярж. прэміі СССР 1950, 1951. ЛАПІТАЛЬ (L’Hospital) Пём Франсуа Антуан дэ (1661, Парыж — 1704), французскі матэматык. Аўтар першага друкаванага падручніка па дыферэнцы-яльным злічэнні (1696), у аснову якога пакладзены лекцыі Х.Бернулі. Даследа-ваў шэраг складаных задач матэм. ана-лізу, даў адно з раіпэнняў задачы аб брахістахроне. Тв.: Рус. пер — Аналмз бесконечно ма-лых. М.; Л., 1935. ЛАПІФЫ, у старажьггнагрэчаскай мі-фалогіі дзікае, ваяўнічае, роднаснае кентаўрам племя нашчадкаў Лапіфа — сына Апалона, што жыло ў гарах Феса-ліі. Л. перамаглі кентаўраў, удзельнічалі ў многіх інш. міфалагічных падзеях, у т.л. ў паходзе арганаўтаў; іх цар Піры-фой быў назаўжды прыкаваны да скалы ў Аідзе за спробу (разам з Тэсеем) вы-красці адтуль багіню Персефону, былі пераможаны Эгіміем — сынам Дора (міфічнага родапачынальніка дарыйцаў), якому дапамог Геракл. ЛАПІЦКІ Мікалай (26.1.1907, в. Грэлікі Вілейскага р-на Мінскай вобл. — 8.8.1976), бел. рэлігійны дзеяч. Магістр багаслоўя (1935). Скончыў Віленскую правасл. духоўную семінарыю (1930), багаслоўскі ф-т Варшаўскага ун-та (1934). У 1935 абараніў магістэрскую працу «Праваслаўе ў Вялікім княстве Літоўскім з часоў панавання Уладзісла-ва Ягайлы» (выд. 1978). 3 1934 святар у Ашмянах, з 1935 у в. Сцяфанпаль Міёр-скага р-на. 3 1942 у Мінску, працаваў у мітрапаліцкай управе, настаяцель Свя-та-Казанскай (Чыгуначнай) царквы. Удзельнік царк. сабору (30.8—2.9.1942), які абвясціў Беларускую аўтакефальную праваслаўную царкву. Супрацоўнічаў з ням.-фаш. захопнікамі, прыводзіў да прысягі батальёны Беларускай краёвай абароны, удзельнік Другога Усебеларус-кага Кангрэса 1944. 3 1944 у эміграцыі ў Германіі. 3 1950 у ЗША, служыў наста-яцелем бел. храма св. Ефрасінні Полац-кай у г. Саўт-Рывер. У 1951—76 стар-шыня Злучанага беларуска-амерыканска-га дапамогавага камітэта. Ініцыятар стварэння і фактычны кіраўнік (1970— 76) Беларускай праваслаўнай царквы Паўночнай Амерыкі ў юрысдыкцыі Кан-станцінопальскага патрыярхата. Тв:. Беларуская аўтакефальная праваслаў-ная царква (фрагмент) // Беларуская думка XX ст. Варшава, 1998. Літ:. К і п е л ь В. Беларусы ў ЗІІІА. Мн.. 1993; Максімюк Я. Беларуская гімназія імя Янкі Купалы ў Заходняіі Нямеччыне 1945—1950. Ныо-Ёрк; Беласток, 1994. Л.У.Языковіч. ЛАПІЦКІ Уладзімір Міхайлавіч (н. 15.2.1959, г. Гродна), бел. спартсмен (фехтаванне на рапірах) Майстар спор-ту СССР міжнар. класа (1978). 3 1977 інструктар Спорткамітэта Беларусі. Ся- рэбраны прызёр XXII Алімп. гульняў (1980, Масква) у камандным першын-стве. Чэмпіён свету сярод юнакоў (1977), сярод дарослых (1979), чэмпіён VII летняй Спартакіяды народаў СССР (1979) у камандным першынстве. ЛАПІЧЫ, вёска ў Асіповіцкім р-не Ма-гілёўскай вобл., каля Асіповіцкага вада-сховішча. Цэнтр сельсавета і калгаса. За 25 км на ПнЗ ад г. Асіповічы, 186 км ад Магілёва, 4 км ад чыг. ст. Лапічы. 1012 ж., 406 двароў (1998). Вядома з 16 ст. У 1560 упамінаецца як сяло дзярж. Свіслацкай вобласці ў ВКЛ, 38 двароў. Паводле адм.-тэр. падзелу 1565—66 уваходзі-ла ў Мінскі пав. Належала Радзівілам, Неза-бытоўскім. 3 1793 у Рас. імперыі, у Ігумен-скім пав. Мінскай губ. У 1795 мястэчка, 50 двароў, царква, мльш, карчма У 1831 за ўдзел Незабытоўскіх у паўстанні 1830—31 маёнтак Л. канфіскаваны, перададзены ў дзярж. ўласнасць. Пасля 1861 у Пагарэльскай вол. Ігуменскага пав. У 1909 Л. складаліся з 2 частак: у сяле 138, у мястэчку 90 даароў. 3 1924 цэнтр сельсавета ў Асіповіцкім р-не. У Вял. Айч. вайну ў 1942 ням.-фаш. захопнікі часткова спалілі вёску. Пасля вайны адбуда-вана. У 1972 — 625 ж., 216 двароў. Лясніцтва. Дом культуры, б-ка, баль-ніца, амбулаторыя, аптэка, аддз. сувязі. Брацкая магіла сав. воінаў і партызан. Магіла ахвяр фашызму. На паўд. ускра-іне вёскі гарадзішча ранняга жал. веку. В.Л.Насевіч. ЛАПЛАНДСКАЯ НЯЯСЫЦЬ, птушка, гл. Няясыць барадатая. ЛАПЛАНДСКІ ЗАІІАВЕДНІК На Кольскім п-ве ў бас. воз. Імандра, у Мурманскай вобл., Расія. Засн. ў 1930 з мэтай аховы дзікага паўн. аленя, ася-роддзя яго месцаў пражывання. Пл. больш за 278 тыс. га. Рэльеф гарысты. Схілы, цясніны, абрывы, азёрныя кат-лавіны, рэкі і горныя ручаі. Рэдкаство-лыя хваёвыя і яловыя лясы з прымессю бярозы. Горныя тундры. Месцамі заба-лочаныя ўчасткі. У флоры 530 відаў са-судзістых раслін, 184 імхоў, 106 лішай-нікаў. Пераважаюць вечназялёныя рас-ліны. Шмат ягаднага кустоўя, насяко-маедных раслін (расянка, тлушчанка, плывунец). У фауне 30 відаў млекакор-мячых, у т.л. паўн. алень, лось, буры мядзведзь, ліс, куніца, вавёрка, заяц; 180 — птушак, у т.л. глушэц, цецярук. рабчык, белая і тундравая курапаткі, ястраб, сава. ЛАПЛАНДЫЯ, прыродная вобласць на Пн Еўропы, у Швецыі, Нарвегіі, Фін-ляндыі і на 3 Кольскага п-ва (Расія). Размешчана паміж 64—66° паўн. ш. Та-ежныя і тундравыя ландшафты. Асн. раён рассялення саамаў (лапары, або лапландцы). На 3 Кольскага п-ва Лап ландскі запаведнік. ЛАПЛАС (Laplace) П’ер Сімон дэ (23.3.1749, Бамон-ан-Ож, Францыя — 5.3.1827), французскі астраном, матэма-тык і фізік, адзін са стваральнікаў ня-беснай механікі і тэорыі імавернасці. Чл. Парыжскай АН (1785), Замежны га- 134 ЛАПЛАСА наровы чл. Пецярбургскай АН (1802). 3 1818 маркіз і пэр Францыі. Вучыўся ў школе бенедыкцінцаў. 3 1771 праф. Ва-ен. школы ў Парыжы, з 1790 — стар-шыня Палаты мер і вагі. У 1799 міністр унутр. спраў. Навук. працы па нябеснай механіцы, касмагоніі, тэорыі імавернас-цей (Лапласа тэарэма), тэорыі дыфе-рэнцыяльных ураўненняў (Лапласа пе-раўтварэнне, Лапласа ўраўненне), матэм. фізіцы (Лапласа аператарў малекуляр-най фізіцы (Лапласа закон), акустыцы, электрычнасці і магнетызме, оіггыцы, філасофіі прыродазнаўства і інш. Рас працаваў тэорыю ўзбурэнняў нябесных цел, прапанаваў новы спосаб вызначэн-ня іх арбіт, даказаў устойлівасць Сонеч-най сістэмы ў межах вельмі працяглага часу. Выказаў гіпотэзу паходжання Со-нечнай сістэмы (гіпотэза Л.), сфармуля-ваў прынцып мех. дэтэрмінізму, які стаў асновай метадалогіі класічнай фізі-кі. Актыўна садзейнічаў рэарганізацыі сістэмы вышэйшай адукацыі ў Францыі і ўкараненню ў практыку метрьмнай сістэмы мер.