КНІГІ ОНЛАЙН
Беларуская энцыклапедыя Т. 1
Беларуская энцыклапедыя Т. 12
Беларуская энцыклапедыя Т. 13
Беларуская энцыклапедыя Т. 15
Беларуская энцыклапедыя Т. 16
Публ.: Энцнклопедня для юношества («Ла-русс»): Пер. с фр. М., 1998. Літ.: Гудовшнкова Й.В. Обтне за-рубежные энцнклопеднн. Л., 1963. В.К.Шчэрбін. ЛАРЧАНКА Барыс Міхайлавіч (18.4. 1941, Мінск — 17.12.1994), бел. архі-тэктар. Сын М.Ларчанкі. Засл. архітэк-тар Беларусі (1984). Скончыў БПІ (1964). 3 1965 працаваў у ін-це «Мін-скпраект» (з 1989 гал. архітэктар). Найб. значныя работы ў Мінску: ком-плекс будынкаў праектных ін-таў па вул. Варвашэні («Белдзілравадгас», «Сельгастэхпраект», 1970—84), станцыя метро «Плошча Перамогі» і рэканструк-цыя пл. Перамогі (1984), кінатэатр «Аў-рора» (1987) у комплексе з гасцініцай, аэравакзальны комплекс аэрапорта «Мінск-2» (гл. Мінскія аэрапорты; усе ў сааўт.) і інш. ЛАРЧАНКА Міхась (Міхаіл Рыгоравіч; 14.11.1907, в. Хварасцяны Слаўгарад- скага р-на Магілёўскай вобл. — 31.7.1981), бел. літ.-знавец і крытык. Д-р філал. н. (1956), праф. (1957). Засл. дз. нав. Беларусі (1977). Скончыў Бел. вышэйшы пед. ін-т (1932). У 1935—41 у Ін-ue мовы, л-ры і мастайтва АН Бела- М Ларчанка русі, з 1943 у БДУ (у 1944—52 і 1955— 71 дэкан філал. ф-та). Друкаваўся. з 1930. Даследаваў станаўленне рэалізму ў бел. л-ры 19 — пач. 20 ст. («На шляхах да рэалізму», 1958; «Па шляху рэаліз-му», 1959), узаемасувязі бел. л-ры з л-рамі славян («Сувязі беларускай літа-ратуры з літаратурамі суседніх славян-скіх народаў у другой палове XIX ст.», 1958; «Славянская супольнасць», 1963; «Яднанне братніх літаратур», 1974), ста-раж. бел. л-ру і фальклор, творчасць Ф.Багушэвіча, Я.Купалы, Я.Коласа, М.Багдановіча, Цёткі, З.Бядулі, А.Гару-на, Ядвігіна Ш., М.Танка, П.Панчанкі, А.Куляшова, М.Горкага, М.Гогаля, М.Някрасава, Т.Шаўчэнкі, А.Міцкевіча і інш. Адзін з аўтараў дапаможнікаў для студзнтаў ВНУ («Нарысы па гісторыі беларускай літаратуры», 1956; «Беларус-кая вусна-паэтычная творчасць», 1966; «Старажытная беларуская літаратура», 1968; «Беларуская народна-паэтычная творчасць», 1979). Тв.: АМ.Горкі і беларуская літаратура. Мн., 1951; Гогалеўскія традыцыі ў беларускай літаратуры. Мн., 1952; Жывая спадчына. Мн., 1977; Літаратурнае пабрацімства славян. Мн., 1984. І.УСаламееіч. ЛАРЧАНКА Станіслаў Міронавіч (н. 21.1.1938, Масква), бел. скулыттар. Скончыў Бел. тэатр.-маст. ін-т (1969). У 1969—93 выкладаў у Бел. AM. Творам уласціва спалучэнне традыцый стараж. пластыкі з сучаснымі формамі маст. выражэння. Сярод твораў: манум-скульпт. кампазіцыі «Флейтыст» у гас-цініцы «Турыст» (1973) і «Асветнікі» ў грамадска-культ. цэнтры мікрараёна Паўд. Захад (1983—84) у Мінску; «Ма-донны Чарнобыля» ў г. Любек (1992) і «Рускі анёл» у г. Вармзен (1995) у Гер-маніі; рэльефы «Пераемнасць культур» у бібліятэцы г. Наваполацк Віцебскай вобл. (1990). «Сцяна міру» ддя г. Неб-раска (ЗША, 1993); станковыя кампазі-цыі «Купальскія гульні» (1978), «Возера Нарач» (1980), «Зямля» (1981), скульп-тура «Дакрананне» (1997). Г.А.Фатыхава ЛАРЫ, у старажытнарымскай міфалогіі і рэлігіі божаствы — апекуны рым. гра-мадз. абшчыны ў цэлым, яе асобных абшчын, іх зямель і скрыжаванняў да-рог, а пазней таксама і хатнія багі — ЛАРЫС 139 душы продкаў кожнай рым. сям’і, што яе апекавалі. У іх гонар ствараліся алта-ры, у т.л. хатнія, і штогод наладжваліся святы. Сямейныя Л. лічьшіся заступні-камі рабоў і вольнаадпушчанікаў, якія пераважна і абслугоўвалі іх кулы у сем’ях сваіх гаспадароў. ЛАРЫЁНАЎ Міхаіл Фёдаравіч (3.6.1881, г. Ціраспаль, Малдова — 10.5.1964), расійскі жывапісец, графік, тэатр. мастак; адзін з лідэраў рус. аван-гарду; заснавальнік лучызму. Вучыўся ў маскоўскім Вучылішчы жывапісу, скульптуры і дойлідства (1898—1908) у УЛ.Сярова і ІЛ.Левітана. Стваральнік суполак «Блакітная ружа» (1907), «Аслі-ны хвост» (1912), адзін са стваральнікаў аб’яднання «Бубновы валет» (1910), ар-ганізатар выстаўкі «Мііпэнь» (1913). 3 П’езаэлекгрычны ларынгафон: 1 — частка корпуса, якая прыціскаецца да гартані; 2 — п’езаэлемент з апорамі 4; 3 — вывады элек-трычнага напружання гукавой частаты. 1914 у Швейцарыі, з 1915 у Парыжы, мастак у антрэпрызе С.П.Дзягілева. У ранніх работах звяртаўся да постімпрэ-сіянізму, лучызму, фавізму: «Заход сон-ца пасля дажджу» (1908), «Раніца ў Ка-зармах» і «Лучызм» (абедзве 1910). «Прамяністы пейзаж» (1912). Пасля 1915 адмовіўся ад станковага жывапісу і працаваў у тэатр.-дэкарацыйным мас-тацтве, дзе найб. выявіліся прынцыпы лучызму. Стваральнік дэкарацый і кас-цюмаў да пастановак «Паўночнае сон-ца» М.Рымскага-Корсакава (1915), зас-лоны, дэкарацый і касцюмаў да «Рускіх казак» А.Лядава (1917), да «Блазна» С.Пракоф’ева (1921), эскізаў касцюмаў да «Класічнай сімфоніі» (1930), дэкара-цый і касцюмаў да «Над Барысфенам» (1932) Пракоф’ева. Ілюстраваў футу-рыстычныя кнігі В.Хлебнікава, А.Кру-чоных. Тв.: Лучнзм. М., 1913. І.М.Каранеўская. ЛАРЫН Аркадзь Ягоравіч (н. 15.11. 1923, с. Убінскае Новасібірскай вобл., Расія), бел. вучоны ў галіне педагогікі. Д-р пед. н. (1990), праф. (1993). Засл. настаўнік прафес.-тэхн. адукацыі Бела-русі (1968). Нар. настаўнік СССР (1979). Скончыў БДУ (1950). 3 1960 ды-рэктар Бабруйскага вышэйшага прафес. вучылішча дэкар.-прыкладнога мастац-тва. Навук. працы па праблемах эстэт. выхавання і развіцця творчых здольнас-цей навучэнцаў ПТУ. Тв.: Эстетаческое воспптанне учагцнхся профтехучплнгц. Мн., 1981; Формнрованне лнчностн молодого рабочего в профтехучнлн-шах. Мн., 1983 (у сааўг.); Воспптанне твор-ческой актнвностн учагцнхся ПТУ. Мн., 1990; Эстетнческое воспнтанне. 2 мзд. Мн., 1992. ЛАРЫН Фёдар Сямёнавіч (13.2.1941, в. Кокіна Камарыцкага р-на Бранскай вобл., Расія — 14.1.1996), бел. вучоны ў галіне біяхіміі. Д-р біял. н. (1991). Скончыў Гродзенскі мед. ін-т (1964). 3 1967 у Ін-це біяхіміі Нац. АН Беларусі (з 1985 нам. дырэктара, з 1992 дырэк-тар). Навук. працы па рэгуляцыі абмену ліпідаў у арганізме жывёл і чалавека ў норме і паталогіі, пошуку метабалічных падыходаў у лячэнні атлусцення. Тв: Обмен лнпндов прн введеннн тнамнна н его фосфорнлнровашцях пронзводных (ра-зам з В.У.Буко) // Кокарбокснлаза н другне тнамннфосфаты. Мн., 1974; Обмен лнппдов прн авйтамннозе Вр вызываемом введеннем оксптнампна (у сааўт.) // Метаболнческне эффекты недостаточностн функцлонально связанных В-вптамннов. Мн., 1987. ЛАРЫНГАСКАПІЯ [ад грэч larynx (laryngos) гартань + ...сісап(ія)], метад даследавання гартані спец. інструмен-тамі. Адрозніваюць Л. непрамую (люс-траную), прамую і фібравалаконную. Непрамую Л. робяць з дапамогай гар-таннага люстэрка, крыніцы святла і лобнага рэфлектара, прамую з дапамо-гай ларынгаскопа, фібравалаконную — прыборамі з выкарыстаннем фгбравала-коннай оптыкі (святлаводаў). П.А.Цімашэнка. ЛАРЫНГАСІІАЗМА [ад грэч. larynx (laryngos) гартань + слаама], раптоўная су-таргавая спазма мускулатуры гартані, у выніку якой прасвет гартані закрываец-ца і ўзнікае інспіраторная задышка. Выклікаецца раздражненнем блукаюча-га нерва пры пападанні іншародных цел у прасвет гартані, валляку, пухлі-нах, у дзяцей таксама — доўгім плачам, смехам і інш. Пры Л. хворы задзірае га-лаву, шырока разяўляе рот, у цяжкгх выпадках — смерць ад асфіксіі. Неад-кладны зварот па ўрачэбную дапамогу. П.А.Цімашэнка. ЛАРЫНІ АТРАХЕІТ гл. ў арт. Ларын-гіт. ЛАРЫНГАФбН [ад грэч. larynx (laryngos) гартань + ...фон], мікрафон спец. канструкцыі, які пераўтварае мех. ваганні (вібрацыі) звязак і храсткоў гар-тані чалавека, які гаворыць, у эл. ваган-ні. Практычна не ўспрымае гукавых ва-ганняў знешняга асяроддзя. Звычайна 2 Л. размяшчаюць з двух бакоў гартані па рамянях шлема. Выкарыстоўваецца для радыё- і тэлефонных размоў ва ўмовах (на аб’ектах) з высокім узроўнем шуму (у самалёце, танку, прамысл. цэху і да т.п). ЛАРЫНПТ [ад грэч. larynx (laryngos) гартань], запаленне слізістай абалонкі гартані. Адрозніваюць Л. востры і хра-нічны. Востры Л. бывае пры вял. на-грузцы на голас, вострай рэспіраторнай інфекцыі, алергічным пашкоджанні, пры адры, грыпе, дыфтэрыі, шкарляты-не. Запаленчы працэс можа пашко-джваць слізістую абалонку трахеі (ла-рынгатрахеіт). Асн. сімптомы — су-хасць, пяршэнне ў горле, сухі кашаль, парушэнне голасу. Пры вострым Л. ін-шы раз узнікае ацёк падскладкавай воб-ласці (найчасцей у дзяцей) са стэнозам дыхальных шляхоў да асфіксіі. Прычы-на хранічнага — частыя вострыя Л. Ля-чэнне вострага Л. тэрапеўт. і фізгятэра-пеўт., а таксама рэфлекторная тэрапія. П.А.Цімашэнка. ЛАРЫСА (Larisa), горад на У Грэцыі, на р. Піньёс. Адм. ц. нома Ларыса. Адзін з самых стараж. гарадоў Грэцыі і цэнтраў эгейскай культуры, вядомы з 2-га тыс. да н.э. 113 тыс. ж., з прыгара-дамі каля 300 тыс. ж. (1991). Прам-сць: харч., папяровая, тэкст., буд. матэрыя-лаў. Штогадовыя с.-r. кірмашы. Руіны ант. т-ра, тур. крэпасці. ЛАРЫС-МЕЛІКАЎ Міхаіл Тарыэлавіч (1.1.1826, Тбілісі — 24.12.1888), расійскі ваен. і дзярж. дзеяч. Генерал ад кавале-рыі (1875), граф (1878), ганаровы чл Пецярбургскай АН (1880) Вучыўся ў Лазараўскім гн-це ўсх. моў у Маскве, школе гвардз. кав. падпрапаршчыкаў у Пецярбургу. Спачатку 4 гады служыў у 140 ЛАРЭН Гродзенскім гусарскім палку. 3 1847 удзельнік Каўк. вайны 1817—64 (ваен. аперацый супраць Шаміля), фактычны кіраўнік ваен. дзеянняў на Закаўказскім тэатры Крымскай вайны 1853—56. 3 1861 ваен. нач. Паўд. Дагестана, града-начальнік Дэрбента, у 1863—75 нач. Церскай вобл. 3 1876 і ў рус.-тур. вайну 1877—78 камандаваў асобным Каўк. корпусам. У 1879 часовы астраханскі, саратаўскі, самарскі і харкаўскі ген.-гу-бернатар. Пасля замаху СМ.Халтурына на цара Аляксандра II (лют. 1880) прызначаны старшынёй Вярхоўнай рас-парадчай камісіі, стаў фактычна дыкта-тарам, са жн. міністр унутр. спраў і шэф жандараў. У 1881 у пісьмовых дак-ладах Аляксандру II прапанаваў правес-ці шэраг рэформ (стварэнне законада-радчай прадстаўнічай установы на ас-нове земскай сістэмы і ўрада, які адказ-вае перад імператарам і праводзіць ва ўсіх мін-вах і ведамствах адзіную палі-тыку: пераадоленне сял. малазямелля, пашырэнне правоў 1 паўнамоіггваў зем-скіх арг-цый, вызваленне друку ад час-ткі цэнзурных забарон), пасля забой-ства цара пайшоў у адстаўку і выехаў за мяжу. Аўтар артыкулаў, у т.л. «Запіскі, складзенай з апавяданняў і сведчанняў Хаджы-Мурата» (1881). Літ.: Корнялов АА. Курс нсторнн Росснн XIX в. М., 1993. С. 359—394; Да-н н л о в Д.Д. Лорнс-Мелнков: карьера «па-радоксального днктатора» // Вопр нсторнл. 1998. № 11/12. У.Я.Калаткоў.