КНІГІ ОНЛАЙН
Беларуская энцыклапедыя Т. 1
Беларуская энцыклапедыя Т. 12
Беларуская энцыклапедыя Т. 13
Беларуская энцыклапедыя Т. 15
Беларуская энцыклапедыя Т. 16
ЛАТАРЫНГСКІ ЖАЛЕЗАРЎДНЫ БА-СЁЙН, буйнейшы ў Зах. Еўропе рудны раён на паграніччы Францыі, Германіі, Белыіі і Люксембурга Пл. басейна Kana 1100 км2. Асадкавага паходжання. Руданосная пясчана-карбанатная тоў-шча юрскага ўзросту, магутнасць 10— 60 м, рудных пластоў — 1—13 м. Руды дробнааалітавыя, з гётыту, жалезістых хларытаў і сідэрыгу. Агульныя запасы руд 15 млрд. т, дзе жалеза 31—32%. Здабыча падземным спосабам. Цэнтр здабычы —г. Мец (Францыя). ЛАТАРЭЯ (франц. loterie ад lot жэра-бя), розыгрыш рэчаў або грашовых сум па білетах. Продаж латарэйных біле-таў — форма прыцягнення сродкаў, частка з якіх ідзе на фінансаванне вый-грышаў, частка выкарыстоўваецца арга-нізатарамі для камерцыйных, дабра-чынных і інш. мерапрыемстваў. Лата-рэйны білет з’яўляецца каштоўнай па-перай на прад’яўніка. Уладальнік білета, на які выпаў выйгрыш, мае пра-ва патрабаваць яго аплаты ў грашовай або натуральнай (рэчавай) форме. ЛАТАФАГІ (ад грэч. lotofagoi), у стара-жытнагрэчаскай міфалогіі мірнае пле-мя, што кармілася пладамі чароўнага лотасу. Пакаштаваўшы гэтых пладоў, спадарожнікі Адысея забыліся пра радзі-му і пажадалі назаўсёды застацца ў кра-іне Л., але Адысей сілай прымусіў іх вярнуцца на караблі. ЛАТВІЙСКАЯ СВДЛАВІНА, прыўзня-тая тэктанічная структура на ПнЗ Ус-ходне-Еўрапейскай платформы, якая ад-дзяляе Балтыйскую сінеклізу ад Мас-коўскай і ў выглядзе сядла з невял. па-ніжэннем паверхні фундамента злучае Балтыйскі шчыт з Беларускай антэклі-зай. Размешчана на тэр. паўн. Беларусі, Латвіі, зах. ч. Пскоўскай вобл. Расіі. Выцягнута ў шыротным напрамку на 250—300 км, шыр. да 200 км. Фарміра-ванне яе адбывалася пераважна ў поз-набайкальскі і каледонскі этапы. Па-верхня крышт. фундамента залягае на глыбіні ад -500 да -1000 м. На ёй вылу-чаны выступы, прагіны, монакліналі, абмежаваныя разломамі з амплітудай 50—100 м і ўскладненыя лакальнымі малаамплітуднымі (50—70 м) падняц-цямі. Платформавы чахол Л.с. складзе-ны з вендскіх, кембрыйскіх, ардовік-скіх, сілурыйскіх, дэвонскіх і антрапа-генавых адкладаў. Г.У.Зінавенка. ЛАТВІЙСКАЯ ЦЁМНАШбВАЯ ІІА- РОДА а в е ч а к Выведзена ў пач. 20 ст. ў Латвіі скрыжаваннем мясцовых грубашэрсных і помесяў танкарунных авечак з англ. мяснымі караткашэрсны-мі пародамі шропшыр і оксфардшыр Паўтанкарунная, скараспелая, мяса-воўнавага кірунку. Найб. пашыраная на Беларусі парода, гадуюць у Віцебскай, Гродзенскай і Магілёўскай абласцях. Жывая маса бараноў да 110 (найб. да 150), матак да 65 (найб. да 95) кг. Галава кароткая 146 ЛАТВІЙСКІ і шырокая. Шыя кароткая, мясістая. Грудзі, спіна і паясніца шырокія. Касцяк моцны. Воўна даўж. 8—11 см. Гадавы настрыг з ба-раноў 5—6, з матак 3,5—4,5 кг, выхад чыстай воўны 55—60%. Пладавітасць 130—160 ягнят на 100 матак. Авечка латвійскай цёмнагаловай пароды ЛАТВІЙСКІ ЗАПРАЖНЫ КОНЬ, па-рода, выведзеная ў Латвіі шляхам па-ляпшэння мясц. запражнога каня скры-жаваннем з зах.-еўрап. запражнымі па-родамі (у асн. ардэнскай, гановерскай, альдэнбургскай, тракененскай). Зацвер-джана ў 1952. Выдзяляюць цяжкі (за-пражны) і лёгкі (спарт.) тыпы. На Бела-русі выкарыстоўваюцца ў племянной рабоце і конным спорце. Даўж. тулава каля 170, выш. ў карку да 162 см. Масць бурая, вараная, гнядая, цёмна-гня-дая, рыжая, зрэдку шэрая. Корпус добра раз-віты, касцяк моцны. Галава сярэдняй велічы-ні, грудзі шырокія і глыбокія, карак высокі і доўгі. Hori невысокія, моцныя, з развітым за-пясцем. М.Л.Гарбукоў. ЛАТВІЙСКІ ТЭАТР ОПЕРЫ I БА-ЛЁТА. назва ў 1940—89 Нацыянальнай оперы Латвіі. ЛАТВІЯ (Latvija), Латвійская Рэспубліка (Latvijas Republika), дзяржава ва Усх. Еўропе, у Прыбалты-цы. Мяжуе на Пн з Эстоніяй, на У з Рас. Федэрацыяй, на Пд з Літвой і Рэс-публікай Беларусь, на 3 абмываецца во- Герб і сцяг Латвіі дамі Балтыйскага м. і Рыжскага заліва. Пл. 64,6 тыс. км2. Нас. 2,5 млн. чал. (1997). Дзярж. мова — латышская. Ста-ліца — г. Рыга. Падзяляецца на 26 раё-наў. Нац. свята — Дзень абвяшчэння незалежнасці (16 лістапада). Дзяржаўны лад. Л. — рэспубліка. Дзейнічае канстытуцыя 1922, адноўле-ная і змадыфікаваная 6.7.1993. Кіраўнік дзяржавы — прэзідэнт, якога выбірае парламент на 2 гады і 3 м-цы. Заканад. ўлада належыць аднапалатнаму парла-менту — Сейму (100 дэпутатаў), які вы-біраецца на 5 гадоў. Выканаўчая ўлада належыць ураду на чале з прэм’ер-мі-ністрам, якога прызначае прэзідэнт. Прырода Тэр. Л. размешчана на ПнЗ Усх.-Еўрапейскай раўніны, каля паўд.-ўсх. берагоў Балтыйскага м. Берагі сла-ба парэзаныя, з ііясчанымі дзюнамі выш. да 15—20 м. Уздоўж узбярэжжа цягнецца прыморская нізіна, якая ў бас. р. Ліелупе пераходзіць у Сярэдне-латвійскую нізіну. У цэнтр. ч. разме-шчана Відземскае ўзв. з найвыш. пун-ктам рэспублікі г. Гайзінькалнс (выш. да 311 м), на ПдУ — Латгальскае ўзв. (выш. да 289 м). Паміж імі — Усх.-Лат-війская нізіна. На ПнУ -т- Алукснен-скае ўзв. (выш. да 271 м), на 3 — Кур-земскае ўзв. (выш. да 184 м). На фармі-раванне рэльефу вял. ўплыў зрабіла дзейнасць ледавікоў. Крышт. фунда-мент залягае на глыб. ад 400—600 да 1800 м (граніты, гнейсы), які перакры-ваюць дэвонскія, месцамі трыясавыя і юрскія пароды, а таксама чацвярцічныя адклады. Карысныя выкапні: торф (ка-ля 6 тыс. радовішчаў, запасы — каля 530 млн. т), вапнякі, гіпсавы камень, даламіты, пяскі, гліны, нафта. Мінер. крыніцы і лячэбныя гразі. Клімат пера-ходны ад марскога да кантынентальна-га. Зіма мяккая, частыя адлігі, лета ўме-рана цёплае. Сярэдняя т-ра студз. ад -2,6 °C у Ліепаі да -6,6 °C у Даўгаўпіл-се, ліп. адпаведна 16,8 °C і 17,6 °C. Ападкаў ад 550 да 850 мм за год. Рачная сетка вельмі разгалінаваная, У Л. каля 12,4 тыс. рэчак, з іх 94% даўж. менііі за 10 км, 17 рэк — больш за 100 км. Гал. рэкі: Даўгава (Зах. Дзвіна), Вента, Ліе-лупе. Азёры займаюць 1,71% тэрыторыі; буйныя: Лубанас, Рэзнас, Буртніеку, Усмас. Глебы пераважна дзярнова-па-дзолістыя, тарфяна-балотныя, на ПдЗ — дзярнова-карбанатныя, у далі-нах рэк — алювіяльныя. Пад лесам ка-ля 46% тэрыторыі, пашыраны пераваж-на хваёвыя (асабліва на ўзбярэжжы Балтыйскага м.), з лісцевых — бяроза-выя, альховыя, асінавыя лясы, на ПдЗ — дубравы. Каля 10% тэрыторыі займаюць балоты і забалочаныя землі. У фауне 60 відаў млекакормячых (заяц, вавёрка, барсук, лось, буры мядзведзь, рысь, воўк і інш.), 308 відаў птушак (глушэц, цецярук, курапатка, рабчык), 29 відаў марскіх (салака, кілька, ласось, камбала) і 28 прэснаводных (сіг, вугор, шчупак, судак) рыб, 7 відаў паўзуноў. Запаведнікі: Грыні, Марыцсала, Тэйчы, Слітэрэ, Крусткалны. Нац. парк Гаўя. Насельнінтва Асн. насельніцтва — латышы (55,3%, 1997). Жывуць рускія (32,5%), беларусы (4%), украінцы (2,9%), палякі (2,2%), літоўцы (1,3%) і інш. Пасля выхаду Л. са складу СССР назіраўся адток насельніцтва з краіны, асабліва рускамоўнага. Сальда міграцыі насельніцтва і натуральны прырост ад-моўныя. Асн. колькасць вернікаў — хрысціяне (пратэстанты, праваслаўныя, катогцкі). Сярэдняя шчыльн. 39 чал. на 1 км . Гар. насельніцтва складае 69%. Найб. гарады (1997, тыс. чал.): Рыга (815,9), Даўгаўпілс (117,5), Ліепая (97,3), Елгава (71), Юрмала (59), Вент-спілс (46,6). Гісторыя. Чалавек на тэр. Л. пасяліўся ў эпоху мезаліту (9—4-е тыс. да н.э., верагод-на, фіна-угорскія плямёны). У 2-м тыс. да н.э. тут з'явіліся продкі балтаў, якія жылі ва ўмацаваных паселішчах — гарадзішчах (іх у Л. выяўлена каля 400), займаліся земляроб-ствам і жывёлагадоўляй. У пач. 1-га тыс. н.э. ўтварыліся плямёны земгалаў, куршаў, латга-лаў, селаў, ліваў. На тэр. Латгале знаходаіўся залежны ад ГІолацкага княства г. Герцыке. Сярод інш. стараж.-лат. гарадоў былі Талава (залежала ад Пскова), Лудза (засн. ў 1177), Саласпілс (засн. ў 1186). 3 пач. 2-га тыс. ў Л. пачало пранікаць хрысціянства, у т.л. ў выні-ку каланізацыі лат. зямель ням. крыжакамі на латвія 147 Да арт Латвія Краявід на Відземскім узвьші-шы. чале з епіскапамі, якія заснавалі ордэн меча-носцаў. У 13 ст. лівы, латгалы і інш. лат. пля-мёны разам з продкамі літоўцаў і славянамі супраціўляліся ням. экспансіі (гл. Крыжовыя паходы супраць славян і балтаў у 12—15 ста-годдзях), аднак да канца 13 ст. былі падпарад-каваны, а землі Л. ўвайшлі ў склад Лівоніі. Ням. панаванне да 17 ст. запаволіла працэс кансалідацыі латышоў у народнасць. У выні-ку міжусобіц і знешніх фактараў да сярэдзіны 16 ст. дробныя лівонскія дзяржавы спынілі існаванне, а тэр. Л. была падзелена паміж ВКЛ і Даніяй (1560—62). У 1583 Данія пера-дала Рэчы Паспалітай сваю частку Курляндыі. У ходзе Лівонскай вайны 1558—S3 і вайны Рэ-чы Ііаспалітай са ПІвецыяй 1600—29 землі Л. значна спустошаны. Паводле Альтмаркскага перамір’я 1629 паўн.-зах. частка Л. разам з Рыгай уключана ў склад Швецыі (гл. Задзвін-скае герцагства), усходняя (Латгале) заста-лася ў Рэчы Паспалітай. У час Паўночнай вайны 1700—21 Рыгу занялі рус. войскі (1710). Да канца 18 ст. ўся тэр. Л. апынулася ў складзе Рас. імперыі (у 1721 Відземе, у 1772 Латгале, у 1795 Курляндскае герцагства} У 19 — пач. 20 ст. эканам. развіццю Л. садзей-нічалі буд-ва чыгунак і выкарыстанне для транзітных і інш. патрэб мясц. партоў (Вен- Да арт Латвія. На ўзбярэжжы Рыжскага залі-ва. тспілс, Рыга, Ліепая); у прам-сці пераважалі машынабудаванне, вытв-сць электратэхн. аб-сталявання і гумавых вырабаў. Павялічылася колькасць рабочых і іх apr-цый; у 1904 засн. Лат. с.-д. рабочая партыя. Працоўныя Л. ўдзельнічалі ў рас. рэвалюцыях 1905—07, Лютаўскай і Кастрычніцкай 1917. У 1-ю сусв. вайну значная частка Л. акупіравана герм. войскамі; у 1915 у складзе дзеючай рас. арміі створаны часці латышскіх стралкоў. У канцы 1-й сусв. вайны лат. сацыял-дэмакраты і нац. партыі склікалі ў Рызе Нац. савет, які абвясціў Л. незалежнай парламенцкай і дэмакр. рэспублікай (18.11.1918). Першым прэм’ер-мініс-трам Л. быў К.Ульманіс, урад якога прызналі краіны Антанты і інш. дзяр-жавы (22.12.1918 фармальна і СНК РСФСР). 13—15.1.1919 1-ы з’езд Саве-таў у Рызе абвясціў Л. сав. рэспублікай, што прывяло да сутыкнення паміж 2 лат. рэспублікамі (урад Сав. Л. самарас-пусціўся ў студз. 1920). Адбыліся такса-ма ўзбр. канфлікты Л. з Літвой і Поль-шчай. У канцы 1919 з Л. выведзены герм. войскі. 11.8.1920 у Рызе падпіса- ны лат.-сав. мірны дагавор. Тэр. Л. (ра-зам з Латгале, дзе жылі і беларусы) склала 65,8 тыс. км2, насельніцтва — 1,6 млн. чал. Урад Ульманіса правёў агр. рэформу (паводле закону ад 17.9.1920), садзейнічаў стварэнню школ для нац. меншасцей (складалі каля 25% насельніцтва краіны), у тл. дая белару-саў. У чэрв. 1920 прынята часовая, у лют. 1922 канчаткова зацверджана кан-стытуцыя Л. 30.6.1930 падпісана кан-венцыя аб лат.-літ. мяжы. Да 1934 найб. уплывовымі паліт. сіламі краіны былі С.-д. рабочая партыя і Лат. сял. саюз. У эканоміцы Л. 2/з яе экспарту прыпадала на Вялікабрьгтанію і Германію. 16.5.1934 у Л. адбыўся дзярж. перава-рот, у выніку якога ў краіне ўстаноўле-на дыктатура Ульманіса (з мая 1936 прэзідэнт Л.). У пач. 2-й сусв. вайны пасля размежавання сфер уплыву паміж Германіяй і СССР паводле пакта Ры бентропа—Молатава 1939 Л. 5.10.1939 заключыла пакт з СССР, які прадугле-джваў размяшчэнне на яе тэрыторыі сав. баз і войск (апошнія 18—20.6.1940 уведзены ў Л.). У гэтых умовах у краіне адбыліся змена ўрада і дзярж. ладу, а Л. 5.8.1940 увайшла ў склад СССР як 15-я саюзная рэспубліка. У чэрв.—ліп. 1941 Л. акупіравалі ням.-фаш. войскі. Рыга стала цэнтрам рэйхскамісарыята «Ост-ланд». На тэр. Л. дзейнічалі каля 20 тыс. сав. партызан, частка латышоў супра-цоўнічала з акупац. ўладамі. У выніку Прыбалтыйскай аперацыі 1944 і інш. бітваў тэр. Л. да мая 1945 вызвалена ад ням.-фаш. войск. У 1947 лат. прам-сць дасягнула даваен. ўзроўню, да 1950 у асноўным калектывізавана сельская гаспадарка; праводзіліся інш. сац.-эка-нам. мерапрыемствы на ўзор СССР. Сярод інш. сав. рэспублік Л. вызнача-лася больш высокімі тэмпамі эканам. росту (у т.л. жывёлагадоўлі), асабліва ў 1970-я г. У час «перабудовы» ў СССР (з сярэдзіны 1980-х г.) у Л. актывізаваліся нац. сілы, у т.л. Нар. фронт (узнік у 1988). Пасля перамогі Нар. фронту (выступаў за дэнансацыю пакга Рыбен-тропа—Молатава як не адпаведнага нормам міжнар. права) на выбарах