КНІГІ ОНЛАЙН
Беларуская энцыклапедыя Т. 1
Беларуская энцыклапедыя Т. 12
Беларуская энцыклапедыя Т. 13
Беларуская энцыклапедыя Т. 15
Беларуская энцыклапедыя Т. 16
Даўж ад 1,25 (кольчатая нерпа) да 6,5 м (марскі слон), маса ад 90 кг да 3,5 т, самкі драбнейшыя. Цела верацёнападобнае. Канеч-насці ў выглядзе ластаў (адсюль назва), вала-сяное покрыва кароткае, шчыльнае Пад ску-рай слой тлушчу да 10 см. Амаль увесь час праводзяць у вадзе. На сушы або лёдзе адпа-чываюць, ліняюць, нараджаюць і кормяць патомства. Кормяіша пераважна рыбай, рака-падобнымі, малюскамі. У перыяд размнажэн-ня збіраюцца ў вял. колькасці. Нараджаюць 1 дзіцяня. Аб’ект абмежаванага промыслу. Гл. таксама Морж, Цюлені. ЛАСТАУКІ, ластаўкавыя (Hirundirtidae), сямейства птушак атр. вераб’інападобных. 20 родаў, 79 відаў. Пашыраны ўсюды, акрамя Арктыкі, Антарктыкі і некат. акіянічных астра-воў. На Беларусі 3 віды: Л. берагавая, або беражанка (Riparia riparia), Л. вяс-ковая, або касатка (Hirundo rustica), і Л. гарадская, або варанок (Delichon urbica). 2 віды ў Чырв. кнізе МСАП. Даўж. да 28 см, маса да 60 г. Апярэнне шчыльнае, пераважна цёмнае з метал. бляс-кам зверху і светлае знізу. Крылы доўгія, вуз-кія. Дзюба кароткая, сплюшчаная. Хвост вы-емчаты. Ногі кароткія. Кормяцца насякомы-мі, Л. дрэвавая амерыканская (Tachycineta bicolor) — ягадамі ядлоўцу. Гнёзды паўшара-падобныя або ў выглядае плоскай біклажкі, робяць з грунту, змешанага са слінай, прыма-цоўваюць іх да скал і пабудоў; у некат. відаў гнёзды ў норах і дуплах. Часта гняздуюцца калоніямі. «ЛАСТАЎЧЫНЫ ГНЁЗДЫ», гнёзды некаторых відаў саланган — птушак падатр. стрыжоў, падобныя да ластаў-чыных (адсюль назва). Пабудаваны з выдзяленняў пад’язычных слінных за-лоз. Саланганы прымацоўваюць іх пад столлю ў глыбіні высокіх пячор і гро-таў. У некат. краінах Паўд.-Усх. Азіі «Л.г» — далікатэс. ЛАСТбЎСКІ Вацлаў Юсцінавіч (8.11.1883, засценак Калеснікаў Глы-боцкага р-на Віцебскай вобл. -— 23.1.1938), бел. грамадска-паліт. дзеяч, гісторык, філолаг, этнограф, публіцыст, пісьменнік, літаратуразнавец. Чл.-кар. Укр. акадэміі грамадазнаўства ў Празе (1926), акад. АН Беларусі (1928). У 1906—08 чл. Беларускай сацыялістычнай грамады. 3 сак. 1909 у Вільні. У 1909— 14 рэдакцыйны сакратар газ. «Наша ні-ва», рэдагаваў час. «Саха» (1912), «Бела-рускі сцяг» (1922), газ. «Гоман» (1916— 17). Уваходзіў у кіраўніцтва партыі «Хрысціянская злучнасць» (1915). У 1918—19 чл. Віленскай беларускай рады, у сак. 1918 кааптаваны ад яе ў склад Рады Беларускай Народнай Рэспублікі (БНР). Удзельнічаў у абвяшчэнні 25.3.1918 незалежнасці БНР. У ліст. 1918 увайшоў у склад Літоўскай Тары-бы. У канцы 1918 узначаліў Бел. прад-стаўнштва пры Літ Тарыбе, потым бел. аташэ пры літ. пасольстве ў Берліне. 3 1919 чл. Беларускай партыі сацыяліс-таў-рэвалюцыянераў (БПС-Р). Яе пры-хільнікі ў снеж. 1919 стварылі Народную раду Беларускай Народнай Рэспублікі, у якой Л. ўзначаліў Кабінет Міністраў. 17.12.1919 арыштаваны польск. акупац. ўладамі. Вызвалены ў лют. 1920, перае-хаў у Рыгу. потым у Коўна. Разам з Т.Грыбам, К.Дуж-Душэўскім, А.Цвіке-вічам і інш. ўвайшоў у Камітэт замеж-ных груп беларускай партыі сацыяліс-таў-рэвалюцыянераў. Удзельнічаў у ар-ганізацыі партыз. руху супраць польск. акупантаў. 20.10.1920 на бел. канферэн-цыі ў Рызе пад кіраўніцтвам Л. створа- ны блок бел. партый для барацьбы суп-раць сав. улады і польск. акупацыі за незалежную і непадзельную Беларусь. У сувязі з разыходжаннямі па пытаннях тактыкі К-та замежных груп і ЦК БПСР (П.Бадунова, Я.Мамонька) на з’ездзе БПС-Р у Мінску ў снеж. 1920 выключаны з партыі бел. эсэраў, якія на сав. тэрыторыі ў гэты час падтрымлі-валі сав. ўладу. Удзельнік Першай Усе-беларускай канферэнцыі ў Празе (вер. 1921). У 1920—23 наведаў Бельгію, Гер- В.Ю.Ластоўскі. манію, Швейцарыю, Ватыкан, Італію, Чэхаславакію, Францыю і інш., высту-паў за правы бел. народа, асабліва ў Зах. Беларусі. Працаваў у Міністэрстее беларускіх спраў Літвы, выдаваў час. «Крывіч» (1923—27), надрукаваў не-калькі падручнікаў. Запрошаны Інбел-культам на акад. канферэнцыю па рэ-форме бел. правапісу і азбукі (ліст. 1926), на якой выступіў прыхільнікам кірылічнага шрыфту. У крас. 1927 пера-ехаў у БССР: дырэкгар Бел. дзярж. музея, заг. кафедры этнаграфіі пры Інбелкульце. 3 1927 правадз. чл. Інбел-культа, неадменны сакратар Бел. АН (1928—29). За публікацыю арт. Я.Стан-кевіча «Дыспалаталізацыя ў беларускай мове» (1928) пастановамі СНК БССР 20.11.1929 вызвалены з пасады неад-меннага сакратара Бел. АН, 6.12.1930 iJ fi-A 4 GTO&G К 1 ^ АФ FlWOPbffl пеаяр^клн ^КРЫЙКЯЙ^ К Н і Гі ? Вокладка кпігі В Ю.Ластоўскага «Гісторыя беларускай (крыўскай) кнігі». 1926. ЛАТВІЙСКАЯ 145 пазбаўлены звання акадэміка. 21.7.1930 арыштаваны Томскім ДПУ па справе «Саюза вызвалення Беларусі». Пастано-вай Калегіі АДПУ СССР 10.4.1931 вы-сланы на 5 гадоў у Саратаў. Працаваў заг. аддзела рэдкіх рукапісаў б-кі Сара-таўскага ун-та. Паўторна арыштаваны 20.8.1937. Ваен. калегіяй Вярх. суда СССР 23.1.1938 «як агент польскай раз-ведкі і ўдзельнік нацыянал-фашысцкай арганізацыі» прыгавораны да расстрэлу. Па 1-м прыгаворы рэабілітаваны ў 1988, па 2-м — у 1958. Друкаваўся з 1909 (псеўд. Власт, Юры Верашчака, Арцём Музыка, Сваяк, Пагашчанін, Ю.Сулімскі і інш.). У навук. працы «Кароткая гісторыя Беларусі» (1910, пе-равыд. 1992) канцэптуальна абагульніў вядомыя факты пра мінулае Беларусі з погляду ўласна-нац. гісторыі (падзеі да-ведзены да 1905). У «Нашай ніве» і ў газ. «Гоман» змясціў шэраг артыкулаў па гіст. Беларусі. У пач. 1920-х г. праца-ваў над «Нарысамі беларускай гісторыі» (захоўваецца ў Аддзеле рукапісаў Цэнтр. навук. б-кі АН Літвы). Даследа-ваў стараж.-бел. л-ру, гісторыю і пахо-джанне назвы Беларусь. Аўтар гіст. апо-весці «Лабірынты» (1923), сцэнічнага эпізода з жыцця Ф.Скарыны («Адзіно-кі», 1923). Апрацоўваў гіст. легенды. Выдаў «Падручны расійска-крыўскі (бе-ларускі) слоўнік» (Коўна, 1924). У 1925 апублікаваў «Летапісца Вялікага княс-тва Літоўскага і Жамойцкага» паводле спісу Рачынскага. Аўгар «Гісторыі бела-рускай (крыўскай) кнігі» (1926). Аўтар апавяданняў, артыкулаў пра С.Палуяна, П.Багрыма, Ц.Бычкоўскага, К.Каліноў-скага, В.Цяпінскага і інш., успамінаў пра М.Багдановіча, Я.Купалу, «наша-ніўскі перыяд». Перакладаў з рус. (А.Талстой), англ. (Р.Кіплінг, Б.Мэон), польск. (Э.Ажэшка, А. Валодзьскі. К.Тэтмаер), дацкай (Х.К.Андэрсен) і інш. моў. Літ:. Янушкевіч Я. Неадменны сак-ратар Ацраджэння: Вацлаў Ластоўскі. Мн., 1995. Я.Я.Янушкевіч ЛАСТЫ ў ж ы в ё л, відазмененыя пяці-пальцыя канечнасці, якія выконваюць плавальную фун'кцыю. Уласцівыя жы-вёлам, што вярнуліся да воднага споса-бу жыцця: паўзунам (напр., марскім ча-рапахам), птушка.м (напр., пінгвінам), млекакормячым (ластаногім, кітападоб-ным, сірэнам). Л. ўсіх жывёл (акрамя ластаногіх) не маюць пазногцяў. ЛАСЮКбЎ Прохар Аляксеевіч (10.8. 1902, в. Ахімкавічы Круглянскага р-на Магілёўскай вобл. — 12.6 1970), гене-рал-палкоўнік інж.-тэхн. службы (1958). Скончыў Ваен.-паветр. акадэмію (1932). У Чырв. Арміі з 1920. 3 1932 на адказ-ных пасадах у ВПС па стварэнні і ўдас-каналенні авіяц. тэхнікі. 3 1941 гал. ін-жынер ВПС Бранскага фронту, нам гал. інжынера ВПС. 3 1952 нам. галоў-накамандуючага ВПС, нам. нач. Ваен-на-паветр. інж. акадэміі. ЛАТА, с ц я н а, у беларусаў традыц. прылада для лоўлі рыбы на хугкім ця-чэнні. Уяўляла сабой аднасценную сет- ку, прывязаную вяроўкамі да двух па-лак, і абвешаную паплаўкамі і грузілам так, каб яна не танула на дно. У час ру-ху ў вадзе сетка прымала форму жола-ба, і рыба збіралася каля яе задняй сця-ны. Летам Л. рыбачылі як падвалокай, зімой выкарыстоўвалі як зімовы невад. Была пашырана-пераважна на Брэстчы-не і Гродзеншчыне. ЛАТАК, 1) вадавод незамкнутага сячэн-ня з безнапорным рухам вады. Выраб-ляецца з драўніны, металу, жалезабето-ну і інш.; укладваецца на паверхні зям-лі або на эстакадзе. Выкарыстоўваецца ў гідраэнергетыцы, ірыгацыі. 2) Прыс-тасаванне ў выглядзе каўша ці ночваў для прамывання пароды пры разведач-ных работах. 3) Карыта з невял. жола-бам у млыне для ссыпання збожжа ў жорны. ЛАТАКІЯ, горад на ПнЗ Сірыі. Адм. ц. мухафазы Латакія. Засн. фінікійцамі да н.э. 284 тыс. ж. (1992). Порт на Між-земным м Аэрапорт. Прам-сць: бавоў-наачышчальная, мукамольная, тытунё-вая; вытв-сць электраматораў, аліўкава-га алею, шаўковых тканін. Ун-т. ЛАТАРЫНГІЯ (Lorraine), гістарычная вобласць і сучасны эканам. раён на ПнУ Францыі. Уключае дэпартаменты Мозель, Мёрт і Мозель, Мёз, Вагезы. Пл. 23 тыс. км2 Нас. каля 3,4 млн. чал. (1995). Гал. гарады і прамысл. цэнтры Нансі і Мец. Большую ч. тэрыторыі зай-мае Латарынгскае ўзв., на У горы Ваге-зы. Клімат умераны. Гал. раён жалеза-руднай і металургічнай прам-сці. Зда-быча жал руды, вугалю і каменнай со-лі. Прам-сць: металаапр., маш.-буд. (выпуск металаканструкцый, абсталя-вання для горнай і металургічнай прам-сці, с.-г. машын, трансп. сродкаў, эл.-тэхн вырабаў і інш.), тэкст., дрэва-апр., хім., нафтаперапрацоўчая. Пасевы збожжавых, цукр. буракоў, бульбы. Мя-са-малочная жывёлагадоўля. Транспарт чыг., аўтамаб., унутр. водны. У сярэднія вякі Л. наз розныя дзярж. і тэр. ўгварэнні. У 855—900 пасля распаду Франкскай дзяржавы і падзелу ўладанняў ім-ператара Лотара I (адсюль назва) у бас. ніж-няга і сярэдняга Рэйна ўзнікла каралеўства Л.; з 925 герцагства ў складзе Герм. каралеў-ства, у 959 падзелена на 2 герцагствы — Ніж-нюю Л. і Верхнюю Л. У 11—12 ст. Ніжняя Л. распалася на графствы Лувен, Намюр, Лім-бург і інш. Пазней Ніжняя Л. ўвайшла ў склад Бельгіі і Нідэрландаў. Герцагства Верх-няя Л. (менавіта яе тэрыторыі адпавядае гіст. вобласць Л.) з 12 ст. паралельна наз. герцаг-ствам Л. У 13-—15 ст. за валоданне ёю сапер-нічалі Германія і Францыя, у вьшіку чаго герцагі Л прызнавалі сябе васаламі абедзвюх дзяржаў. 3 2-й пал. 16 ст. пачалося далучэнне латарьшгскіх зямель да Францыі, якая ў 1633 пашырша сваю ўладу на ўсю тэр Л. У 1697 герцагства Л. ўвайшло ў склад «Свяшчэннай Рымскай імперы». Паводле Венскага мірнага дагавора (1738) перададзена ў пажыццёвае ўладанне каралю Рэчы Паспалітай Станіславу Ляшчынскаму, пасля смерці якога (1766) у складзе Францыі на правах асобнай правін-цыі. У 1871 Усх. Л. і Эльзас далучаны да Гер-маніі (імперская прав. Эльзас-Л.), у 1919 вер-нугы Францыі. У 1940 яны анексіраваны фаш. Германіяй, у 1944 вызвалены і вернуты Францыі.