КНІГІ ОНЛАЙН
Беларуская энцыклапедыя Т. 1
Беларуская энцыклапедыя Т. 12
Беларуская энцыклапедыя Т. 13
Беларуская энцыклапедыя Т. 15
Беларуская энцыклапедыя Т. 16
Тв.: Бел. пер. — у кн. Вяселле: Абрад. Мн., 1978; У кн.: Пахаванні. Памінкі. Гала-шэнні. Мн., 1986. Літ.: Barycz Н. Jan Lasicki. Wroclaw, 1973. УА.Васілевіч. JIACKA (Mustela nivalis), млекакормячая жывёла сям. куніцавых аір. драпежных. Пашырана ў Еўразіі, Паўн. Амерыцы, Паўн. Афрыцы. На Беларусі падвід Л. сярэдняруская (M.n., nivalis), трапляец-ца на Палессі. Жыве на ўзлесках, у за-расніках па берагаХ вадаёмаў, каля жылля. Даўж. цела да 28 см, хваста да 9 см, масг да 250 г. Цела тонкае, гнуткае, галава невял., вушы кароткія, шырокія. Поўсць кароткая, густая, пушыстая, зімой белая, летам на спі-не светла-бурая, знізу жаўтавата-белая. Кор-міцца пераважна мышападобнымі грызунамі, радзей земнаводнымі, паўзунамі, птушкамі і іх яйцамі. Гнёзды ў норах. У прыплодзе 3— 10 дзіцянят. Ласка «ЛА СКАЛА» (La Scala, поўная назва Teatro alia Scala), оперны тэатр у Міла-не (Італія); адзін з буйнейшых цэнтраў сусв. муз. опернай культуры. Адкрыты ў 1778. Пабудаваны паводле праекта арх. Дж.П’ермарыні на месцы царквы Сан-та-Марыя дэла Скала (адсюль назва т-ра). У час 2-й сусв. вайны будынак часткова разбураны, адноўлены ў 1946. Да 1800 на сцэне т-ра ставіліся і драм. спекгаклі. 3 т-рам звязана дзейнасць Тэатр «Ла Скала» ў 1852 г. Мастак АІньяні. Дж.Расіні, Г.Даніцэці, В.Беліні, Дж.Ве-рдзі, Дж.Пучыні і інш., многія творы якіх пастаўлены туг упершыню. Найвы-шэйшы росквіт т-ра звязаны з дзейнас-цю Х.Тасканіні. Сярод дырыжораў так-сама Г. фон Караян, В.Дэ Сабата, Н.Сандзоньё, Л.Ранконі, К.Абада, Р.Муці. У рэпертуары побач з операмі і балетамі італьян. кампазітараў творы сусв. класікі, у т.л. рускай (оперы М.Мусаргскага, балеты П.Чайкоўскага, Л.Мінкуса, І.Стравінскага, С.Пракоф’е-ва) і сучасных кампазітараў. На сцэне т-ра пастаянна стажыруюцца і разам з італьян. артыстамі выступаюць спевакі і танцоўшчыкі з інш. краін свету, у т.л. рас. Ф.Шаляпін, Л.Собінаў, Т.Мілаш-кіна, І.Архіпава, А Абразцова, Я.Несця-рэнка, У.Атлантаў, В.Нарэйка, Т.Сіняў-ская, З.Саткілава, М.Плісецкая, ісп. М.Кабалье, П.Дамінга, Х.Карэрас, грэч. М.Калас, бел. М.Гулегіна, М.Грыгор-чык, А.Валадось і інш. У 1955 створаны філіял т-ра «Пікала Скала», дзе ставяц-ца пераважна камерныя оперы. Трупа т-ра ў 1964, 1974, 1989 гастраліравала ў СССР. Л.А.Сівалобчык. ЛАСКЕР (Lasker) Эмануэль (24.12.1868, г. Барлінэк, Польшча — 13.1.1941), ня-мецкі шахматыст, іпахматны тэарэтык і літаратар. Д-р філасофіі і матэматыкі (1902). Скончыў Гайдэльбергскі ун-т (1889). Рэд.-выдавец час. «Lasker’s Chess Magazine» («Шахматны часопіс Ласке-ра», 1904—09) і інш. перыяд. шахмат-ных выданняў. Чэмпіён свету (1894— 1921). Пераможца буйных турніраў (1893, 1924, Нью-йорк; 1895—96, 1909, 1914, С. Пецярбург; 1896, г. Нюрнберг, Германія; 1899, Лондан; 1900, Парыж; 1923 г. Мораўска-Острава, Чэхаслава-кія). У 1935 эмігрыраваў з фаш. Герма-ніі, жыў у Маскве, двойчы выступаў як ЛАСОСЕПАДОБНЫЯ 143 прадстаўнік СССР на міжнар. турнірах (1936, Масква і г. Нотынгем, Вяліка-брытанія). 3 1937 у ЗША. Тв:. Рус. пер. — Как Вмктор стал шахмат-ным мастером. М., 1973; Учебннк шахматной шры. 6 нзд. М., 1980. ЛАСКО (Lascaux), палеалітычная пя-чора каля г. Мантыньяк на Пд Фран-цыі (дэпартамент Дардонь). Адкрыта ў 1940. На сценах Л. выяўлены нанесе-ныя гравіроўкай, манахромнай і палі- Выява біэонаў у пячоры Ласко хромнай размалёўкай выявы дзікіх ко-ней, першабытных быкоў, аленяў, гор-ных казлоў, бізонаў і інш. Унікальная выява мужчыны з галавой гггушкі, які ляжаў перад забітым ім бізонам. Разма-лёўкі датуюцца каля 15-га тыс. да н.э. ЛАСКОВІЧ Васіль Пятровіч (н. 18.2. 1914, в. Франопаль Брэсцкага р-на), удзельнік рэв. руху ў Зах. Беларусі. Скончыў Усесаюзны юрыд. завочны ін-т (1949). Адзін з арганізатараў і ўдзельнікаў узбр. выступлення сялян в. Навасёлкі Брэсцкага пав. (1933). У ліст. 1934 арыштаваны, асуджаны на 10 га-доў зняволення. У вер. 1939 вызвалены Чырв. Арміяй, дэп. Нар. сходу Беларусі ў Беластоку (1939). 3 чэрв. 1941 на фронце. У вер. 1941 рэпрэсіраваны, сасланы ў г. Омск, у крас. 1942 вызва-лены. У вер. 1942 — ліп. 1944 нам. нач асобага аддзела атрада імя Калініна партыз. брыгады «Народныя мсціўцы», нач. спецгрупы. У 1945—70 на сав. і парт. рабоце і ў органах юстыцыі ў Брэсце. У 1970—89 навук. супрацоўнік мемарыяльнага комплексу «Брэснкая крэпасць-герой». Адзін з аўтараў зб-каў «У працы і баі» (1970), «Гады выпраба-ванняў і мужнасці» (1973). Ганаровы грамадзянін г. Брэст (1978). Тв.: Тайнымн тропамн. Мн., 1974. М.П.Клімец. ЛАСКОРЫН Барыс Мікалаевіч (н. 24.6. 1915, г. Брэст), расійскі хімік-тэхнолаг. Акад. Pac. АН (1976, чл.-кар. 1966). Скончыў Кіеўскі ун-т (1938). 3 1938 працаваў у н.-д. ін-тах хім. прам-сці. 3 1952 ва Усерас. НДІ хім. тэхналогіі. На-вук. працы па фізікахіміі сарбцыйных, экстракцыйных і мембранных працэсаў, радыяхіміі і распрацоўцы экалагічна чыстых тэхналогій. Даследаваў механізм сарбцыйнага і экстракцыйнага атры-мання рэдкіх металаў са складаных не-арган. сістэм. Распрацаваў прынцыпы выбару і вырабу сарбентаў і экстраген-таў, асновы сарбцыйнай і экстракцый-най тэхналогіі. Ленінская прэмія СССР 1958, Дзярж. прэмія СССР 1978. Тв.: Монообменные мембраны н нх прнме-ненне. М., 1961 (у сааўт.); Безотходное про-нзводство в металлургнн. М., 1988 (разам з У.І.Чалавым). ЛАСКОЎ Іван Антонавіч (19.6.1941, г. Гомель — 28.6.1994), бел. пісьменнік, перакладчык, крытык. Скончыў БДУ (1964), Літ. ін-т імя Горкага ў Маскве (1971). 3 1971 жыў і працаваў у Якуціі. Пісаў на рус. і бел. мовах. Дэбютаваў у 1956 вершамі. Аўтар зб-каў паэзіі «Сты-хія» (1966), «Белае неба» (1969), «Круж-ное лета» (1973), паэм «Жывыя галасы» (1964), «Трыццаць» (1973), «Кульгавы» (1975), «Кульга» (1985), зб-каў апавя-данняў «Івановы» (1979), «Чароўны ка-мень» (1983), аповесці «Вяртанне Ады-сея» (1973), апавядання для дзяцей «Андрэй-Эндэрэй — справядлівы чала-век, або Беларус на полюсе холаду» (1976). Пісаў нарысы, эсэ, артыкулы, рэцэнзіі. У яго творах роздум над гісто-рыяй і сучаснасцю, заклапочанасць лё-сам роднай зямлі. Распрацоўваў гіпотэ-зу пра угра-фінскія карані ўсх. славян, прыйшоў да высновы, што літва не бы-ла балцкім племем (артыкулы «Племя пяці родаў», 1989; «Нашчадкі таямнічае літвы», 1991; «Дагістарычныя блуканні: Літва і Жамойці», «Жамойцкі тупік», «3 маўклівых прадонняў», усе 1993). Л.М.Гарэлік. ЛАСКУНОЎ Мікалай Аляксеевіч (4.5.1911, в. Станіславова Шумілінскага р-на Віцебскай вобл. — 11.8.1945), Ге-рой Сав. Саюза (1945). Скончыў Ваен. Б.М.Ласкорьш. М.А.Лаекуяоў. акадэмію імя Фрунзе (1941). У Чырв. Арміі з 1930. 3 1945 на 2-м Далёкаўсх. фронце. Падпалкоўнік Л. вызначыўся 11.8.1945 пры авалоданні вузлом супра-ціўлення яп. войск. Памёр ад ран. ЛАС-НАВАС-ДЭ-ТАЛбСА (Las Navas de Tolosa), сяло ў Іспаніі (прав. Хаэн, Андалусія), каля якога 16.7.1212 аб’яд-наныя войскі ісп. каралеўстваў Касты-ліі, Леона, Арагона і Навары на чале з кастыльскім каралём Альфонсам VIII разграмілі арабскія войскі Альмахадаў. Бітва стала пераломным момантам у гісторыі Рэканкісты: пасля яе пачаўся заняпад дзяржавы Альмахадаў і хуткае тэр. пашырэнне ісп. дзяржаў. ЛАСНЯК (Liparis), род кветкавых рас-лін сям. ятрышнікавых. Каля 250 відаў. Пашыраны ва ўмераным і трапічным паясах Еўразіі, Афрыкі, Паўн. Амерыкі і Аўстраліі. На Беларусі — Л. Лёзеля (L. loeselii), сустракаецца пераважна ў Віцебскай і Гомельскай абласцях. Расце на тарфяных балотах, забалочаных лу-гах. Занесены ў Чырв. кнігу. Выро-шчваецца ў Цэнтр. бат. садзе Нац. АН Беларусі. Шматгадовыя травяністыя расліны выш. 8—20 см з кароткім карэнішчам. Сцябло ба-разнаватае, каля асновы ўздугае. Лісце (2) супраціўнае, эліпса-ланцэтнае, прадаўгаватае. Кветкі жаўтавата-зялёныя, па 2—10 у грон-цы. Плод — каробачка. ЛАСОСЕІІАДОБНЫЯ (Salmoniformes), атрад касцістых рыб. 8 падатр., 28 ся-мействаў. Вядомы з мелавога перыяду. Пашыраны ўсюды. Прэснаводныя, пра-хадныя, марскія прыбярэжныя і глыба-каводныя рыбы. На Беларусі 8 відаў: рапушка еўрапейская, стронга ручаёвая, харыус звычайны (занесены ў Чырв. кні-гу Беларусі), пелядзь, сіг чудскі, стронга радужная (акліматызаваныя), кумжа, корушка азёрная. 144 ЛАСОСНА Даўж. ад 2,5 см да 1,5 м, маса да 60 кг. Не-кат. віды (коруіпкавыя) захоўвайць рэшткі хорды ў асявым шкілеце і храсток у чарапной каробцы. Плавальны пузыр, калі ёсць, злуча-ны са страваводам. Луска дробная, цыклоід-ная У час нерасту цела некат. ласосяу набы-вае яркую «шлюбную» афарбоўку Аб’ект промыслу і развядзення. ЛАСбСНА, Ласасянка, рака ў Польшчы і Гродзенскім р-не Беларусі, левы прыток р. Нёман. Даўж. 46 км. Пл. вадазбору 468 км2. Пачынаецца ў Полыпчы, недалёка ад в. Брузгі перася-кае дзярж. мяжу. Асн. прытокі на Бела-русі — Каменка (справа) і Татарка (злева). Даліна выразная. Пойма пера-рывістая, шыр. 50—150 м. Рэчышча звілістае, шыр. ад 5—10 м у верхнім і сярэднім цячэнні да 20—25 м у ніжнім. Створаны вадасх. Юбілейнае возера, 2 сажалкі. ЛАСбсНА, возера ў Полацкім р-не Ві-цебскай вобл., у бас. р. Свіна (цячэ праз возера), за 45 км на ПнУ ад г. По-лацк. Пл. 0,25 км2, даўж. 1,1 км, найб. шыр. 620 м, даўж. берагавой лініі 2,8 км. Схілы катлавіны выш. да 4 м, пера-важна пад хмызняком. ЛАСбСЬ ВЫСАКАРОДНЫ гл. Сёмга. ЛАСбСЬ-ТАЙМЕНЬ, гл Кумжа. ЛАС-ПАЛЬМАС (Las Palmas), горад у Іспаніі, на в-ве Гран-Канарыя ў групе Канарскіх а-воў. Адм. ц. прав. Лас-Пальмас. Засн. ў 1478. 342 тыс. ж. (1991). Аванпорт Л.-П. — Пуэрта-дэ-ла-Лус. Важны транзітны пункт транс-атлантычных зносін. Бункерная база і суднарамонт. Міжнар. аэрапорт. Рыба-лоўства. Прам-сць плодакансервавая і рыбаперапрацоўчая. Музей мастацтваў. Прыморскі кліматычны курорт. Арх. помнікі 15—19 ст. ЛАСТАВІЦКАЕ ВОЗЕРА, Л а с т a -в е ц, у Глыбоцкім р-не Віцебскай вобл., у бас. р. Бярозаўка, за 4 км на ПдУ ад г. Глыбокае. Пл. 0,2 км2, даўж. 1,1 км, найб. шыр. 200 м, даўж. берага-вой лініі 2,5 км. Пл. вадазбору 7,25 км2. Схілы катлавіны выш. 10—20 м, у верх-няй ч. разараныя, на Пн пад хмызня-ком. На Пн выцякае ручай у возера без назвы. ЛАСГАНОГІЯ (Pinnipedia), атрад вод-ных млекакормячых. 3 сям.: маржы (Odobenidae), цюлені вушастыя (Otariidae) і цюлені сапраўдныя (Phocidae). 21 сучасны род, 31 від. Вя-домы з ніжняга і сярэдняга міяцэну. Пашыраны пераважна ў морах халодна-га і ўмеранага паясоў, некат. ў азёрах (Байкал, Ладажскае і інш.). У Чырв. кнізе МСАП 6 відаў, 3 падвіды.