КНІГІ ОНЛАЙН
Беларуская энцыклапедыя Т. 1
Беларуская энцыклапедыя Т. 12
Беларуская энцыклапедыя Т. 13
Беларуская энцыклапедыя Т. 15
Беларуская энцыклапедыя Т. 16
Узброеныя сілы. Складаюцца з сухап. войск, ВПС і BMC. Агульная колькасць (1998) больш за 200 тыс. чал., у т.л. 100 тыс. чал. у мясц. войсках. Камплекта-ванне — па прызыве. У сухап. войсках каля 195 тыс. чал. асабовага складу, на ўзбраенні 55 танкаў, 70 бронетранспар-цёраў, каля 100 гармат палявой артыле-рыі і інш. У ВПС каля 3,5 тыс. чал., 30 баявых самалётаў, 15 верталётаў. У BMC 16 патрульньгх катэраў. Літаратура Найб. раннія помнікі эпіграфікі Л. датуюцца 13 ст. Пасля ўтварэння дзяржавы Лансанг (14 ст.) і пашырэння будызму з’явіліся першыя рэліг. і свецкія творы: паэма «Прынц Хуні» і «Паданне пра Кхуна Балому» (13—15 ст.). На фарміраванне л-ры Л. паўплывала стараж.-інд. л-ра (паэма «Рамаяна» і будыйскі канон «Тыпіта-ка>>). Пад уплывам мясц. фалькл. тра-дыцый сюжэты стараж.-інд. л-ры пе-рапрацоўваліся і пераасэнсоўваліся. Вяршыня развіцця сярэдневяковай л-ры — паэма «Сінсай» Панкхама (16—17 ст.). Развіваліся рэлігійна-ды-дактычныя і дыдактыка-быт. творы: «Настаўленне Інтыяна» і «Настаўленне дзеда ўнукам» Кэу Дангта; ананімныя аповесці «Путасен», «Мунла Тантай». У выніку распаду дзяржавы Лансанг (1707) і страты незалежнасці (канец 19 5. Зак. 456. Да арт. Лаос. Пагада тхат Луанг у В’енцвя-не. 130 ЛАОСКАЯ ст.) л-ра Л. заняпала. Адрадзілася пасля 2-й сусв. вайны і ў перыяд росту нац,-вызв. руху. Пасля ўзнікнення Лаоскай Нар.-Дэмакр. Рэспублікі (1975) паную-чым стаў рэаліст. кірунак. Пераважалі творы малых форм (невял. аповесці, апавяданні, вершы, песні) і публіцыс-тыка. Асн. тэмы — барацьба за неза-лежнасць, пабудова новага грамадства Найб. вядомыя паэты — Д.Самсі («Рэ-валюцыйная паэзія», 1977), Сісан, пра-заікі — Чантхі Дыянсаван (раман «Да-рогі жыцця», 1970), Сувантхонг Буфа-нувонг (раман «Другі батальён», 1976— 80), К.Фалсена (раман «Каханне». 1980) і інш. Архітэктура, выяўленчае і лэкаратыў-на-прыкладное мастацтва. Найб. раннія помнікі мастацтва Л. — вялізныя гра-нітныя «пасудзіны», згрупаваныя пера-важна ў Даліне Збаноў (нагор’е Тра-нінь, пач. н.э.). 3 сярэдзіны 1-га да пач. 2-га тыс. н.э. мастаіггва развівалася пад уплывам культуры кхмераў (свяцілішчы каля Саванакхета). 3 14 ст. пачала па-шырацца будыйская культура. Забудова гал. гарадоў (В’енцьян, Луангпрабанг) была рэгулярнай. Амаль да 20 ст. тут пераважалі драўляныя на палях і гліна-бітныя дамы. Для культавага буд-ва ха-рактэрны храмы-ваты — прамавуголь-ныя ў плане цагляныя будынкі з 3 не- Да арт. Лаос. Скульптура Буды кхафон у ваце Пхакео ў В’енцьяне. 17—18 сг. фамі, высокімі двухсхільнымі дахамі (Сіенг-Тхонг у Луангпрабангу, 1561; Фра-Кео ў В’енцьяне, 1565). У складзе вял. ватаў былі малельні, б-кі, свяцілі-шчы (тхаты). Тхаты паўсферычнай, зво-нападобнай ці ступеньчатай формы ста-вілі і асобна, спалучалі з тэрасамі, гале-рэямі (пагада тхат Луанг у В’енцьяне, 1586). Архітэктура 19 ст. адзначана ўплывам Сіяма (ват Сісакет у В’енцья-не, 1820). Сярод сярэдневяковых пом-нікаў выяўл. мастацтва — каменныя, драўляныя, бронзавыя статуі Буды (вя-домы з 14 ст.), у якіх кананічнасць кам-пазіцыі суіснуе з выразнай пластыкай форм і ліній. У 16—19 ст. створаны ва-тыўныя рэльефныя выявы на будыйскія сюжэты з выкарыстаннем жывапісу — пхаботы і пхакесоны. 3 20 ст. відавочны ўплыў еўрап. архітэктуры (больш рэгу-лярная планіроўка вуліц і кварталаў га-радоў). У архітэктуры 2-й пал. 20 ст. спалучаюцца сучасныя канструкііыі і формы класічнага дойлідства (комплекс ват Сіенг Кун, манумент Анусавары ў В’енцьяне, 1960-я г ). У 1950—80-я г. развіваюцца станковы жывапіс (мастакі Нуараонг, Вілівонг), графіка (Самнан), скулытгура, у нар. мастацтве — ткац-тва, апрацоўка металу, разьба па дрэве. Працягваюцца традыцыі насценнай размалёўкі і лакавага жывапісу «лайкхі-ян» і «лайсуай», жывапісу па трафарэце «лайпхок». Літ.: Моанесян С.й. Лаос: соц.-экон. развнтне (конец XIX — 60-е г. XX в.). М., 1972; Кожевннков В.А Очеркя новей-шей нсторнн Лаоса. М., 1979; Сммонов В.В. Экономнческое развнтне Лаоса (50— 80-е гг.). М., 1988. І.Я.Афнагель (прырода, насельніцгва, гас-падарка), Р.Ч.Лянькевіч (узброеныя сілы), С.А.Сергачоў, В.Я.Буйвал (архітэктура, выяў-ленчае і дэкаратыўна-прыкладное мастацгва). ЛАбСКАЯ мбВА адна з тайскіх моў (паўд.-зах. падгрупа). Мова лао, дзярж. мова Лаоса. Пашырана таксама на ПнУ Тайланда. Некалькі дзесяткаў блізкіх дыялектаў і гаворак. У Лаосе гаворкі і дыялекты складаюць 3 групы: цэнтр., паўн., паўднёвую. У аснове літ. мовы в’енцьянскі дыялект. Л.м. — танальная (5—-7 тонаў у розных дыялектах), у аснове — монасілабічная (спрадвечная лексіка аднаскладовая). Ізалява-ная мова, грамат. катэгорыі выражаюцца пе-раважна аналітычна, парадак слоў фіксаваны, Асн. ч. лексікі агульная з тайскімі мовамі, шмат запазычанняў з палі і санскрыту. Найб. раннія помнікі 15 ст. (пераважна эпіграфіч-ныя). 2 асн. віды пісьменнасці: цывільнае пісьмо «туа лао» (асн. сродак фіксавання мо-вы) і «туа тхам» (духоўнае пісьмо для запісу рзліг. тэкстаў); абодва паўд.-інд. паходжання (гл. Індыйскае пісьмо). Найб. раннія з вядо-мых літ. помнікаў — «Прынц Хунг» (15—16 ст.) Літ:. Морев Л.Н., Москалев АА., П л а м Ю.Я. Лаосскнй язык. М., 1972. ЛАО ШЭ (сапр. Ш у Ш э ю й; 3.2.1899, Пекін — 24.8.1966), кітайскі пісьменнік. Скончыў Пекінскую нас-таўніцкую семінарыю (1918). Выкладаў у Лонданскім ун-це (1924—29), праф. ун-та ў Цзінані (з 1931). У першых ра-манах «Філасофія шаноўнага Чжана» (1926), «1 сказаў Чжао», «Двое з сям’і Ма» (абодва 1928) у рэаліст. манеры асэнсоўваў шляхі развіцця кіт. бурж. грамадства. У сатыр. рамане «Запіскі пра Кашэчы горад» (1933) высмейваў сац.-эканам. палітыку тагачасных улад. «Маленькі чалавек» — герой раманаў «Развод» (1933), «Рыкша» (1939), зб-каў апавяд. «Вішні і мора» (1935), «Серп маладзіка» (1948) і інш. Тэмы антыяп. барацьбы ў рамане «Спаленне» (1940), п’есах «Касмыкі туману», «Справа гона-ру» (абедзве 1940), «Дзяржава вышэй за ўсё» (1943). Аўтар трылогіі «Чатыры па-каленні адной сям’і» (1946), драм «Ка-нава Драконаў вус» (1950), «Чайная» (1957), гіст. «Кулак у імя справядлівас-ці» (1961) і інш. Тв.: Рус. пер. — Соч. Т. 1—2. М., 1957; Нзбр. пронзв. М., 1991. Літ.: Антнповскнй А.А Раннее творчество Лао Шэ. М., 1967; Болотнна О.П. Лао Шэ: Творчество военных лет, 1937—1949. М., 1983. Л.П.Баршчэўскі. ЛАПА Віталій Вітальевіч (н. 21.6.1951, в. Сугакі Ваўкавыскага р-на Гродзен-скай вобл.), бел. вучоны ў галіне аграхі-міі. Д-р с.-г. н. (1995), праф. (1997). Скончыў Гродзенскі с.-г. ін-т (1972). 3 1977 у Бел. НДІ глебазнаўства і аграхі-міі (з 1989 нам. дырэктара), адначасова з 1997 у БСГА. Навук. працы па рацы-янальным выкарыстанні ўгнаенняў на дзярнова-падзолістых глебах. Тв.: Агрохнмня. Мн., 1995 (у сааўт.). ЛАПА Іван Іванавіч (1869—23.12.1944), расійскі гісторык. Акад. Пецярбургскай АН (1912). Скончыў Пецярбургскі ун-т (1892). Праф. Юр’еўскага (Тартускага; 1905—19), Каўнаскага (1933—40), Ві-ленскага (1941) ун-таў. У 1921—33 жыў у Празе. Даследаваў пераважна гісто-рыю ВКЛ 16 ст. Выдаў «Полацкую рэ-візію 1552 г.» (1905), 2 тамы Метрыкі ВКЛ, або «Літоўскай метрыкі» («Рус-ская нсторнческая бнблнотека», т. 27, 1910; т. 30, 1914). Яго працы напісаны ў тыповым для прадстаўніка дзярж. шко-лы гіст.-юрыд. духу, каштоўныя бага-тым фактычным матэрыялам. Тв.: Велнкое княжество Лнтовское за вре-мя от заключення Люблянской уннн до смертн Стефана Баторня (1569—1586): Опьгг нсслед. полнт. н обіцеств. строя. Т. 1. СПб., 1901; Лнтовскмй статут в Московском пере-воде-редакцнн. Юрьев, 1916; Западная Рос-сня н ее соеднненне с Польшей в нх нсторн-ческом прошлом: йст. очеркя. Прага, 1924; Ндея еданства русского народа в Юго-Запад-ной Русн в эпоху прнсоедннення Малорос-снн к Московскому государству. Прага, 1929; Лнтовскнй статут 1588 г. Т. 1—2. Каунас, 1934—38. М. Ф. Спірыдонаў. ЛАПА (Л а п о) Мацвей Міхаіл Дзям’я-навіч (Дамінікавіч; 13.10.1788, б. маён-так Рудобелка, цяпер у складзе г.п. Ак-цябрскі Гомельскай вобл. — 27.8.1840), удзельнік руху дзекабрыстаў. Выхоўваў-ся ў Магілёўскім езуіцкім калегіуме, Пецярбургскім пансіёне пастара Колін-са. 3 1819 у лейб-гвардыі, з 1824 падпа-ручнік. 3 1819 чл. тайнага т-ва «Хейрут» («Вольнасць», філіял «Саюза дабрабы-ту»), У снеж. 1825 спрабаваў узняць на паўстанне каля Пецяргофа батальён, у якім служыў. Арыштаваны 4.1.1826. Разжалаваны ў радавыя без пазбаўлення дваранства, у вер. 1826 пераведзены ў ЛАПАТО 131 Каўказскі асобны корпус, дзе даслу-жыўся да чыну прапаршчыка. У 1835 звольнены ў адстаўку, жыў на радзіме ў Рудобелцы пад наглядам паліцыі. ВВШвед ЛАПА-ДАНІЛЁЎСКІ Аляксандр Сярге-евіч (27.1.1863, с. Удачнае Днепрапят-роўскай вобл., Украіна — 7.2.1919), ра-сійскі гісторык. Чл. Пецярбургскай АН (1899). Скончыў Пецярбургскі ун-т (1886); з 1890 прыват-дацэнт (пазней праф.) гэтага ун-та. Прадстаўнік дзяр-жаўнай школы ў рас. гістарыяграфіі. Даследаваў скіфскія старажьггнасці, эканам. лад сярэдневяковага Вял. Ноў-гарада, гісторыю Маск. дзяржавы і Рас. імперыі 18—19 ст., уплыў «лаціна-польскай» адукаванасці Рэчы Паспалі-тай на рас. грамадскую думку 17 — 1-й чвэрці 18 ст.; публікаваў і аналізаваў гіст. крыніцы. Тв:. Йсторня русской обшественной мыслн н культуры, XVII—XVIII вв. М., 1990. Дз.У.Караў. ЛАПАРАТАМІЯ, чэравасячэн-н е, хірургічная аперацыя разразання брушной поласці. Робіцца пры запален-чых, пухлінных і інш. захворваннях, пры раненнях і пашкоджаннях органаў брушной поласці з лячэбнымі (часам дыягнастычнымі) мэтамі. У залежнасці ад размяшчэння органа, віду аперацыі робяць падоўжныя (часцей сярэдзін-ныя), папярочныя, касыя і вуглавыя разрэзы. ЛА-ПАС (La Paz), горад у Балівіі, фак-тычная сталіца краіны. Знаходзіцца ў Цэнтр. Андах, на выш. каля 3700 м, у даліне р. Ла-Пас. Адм. ц. дэпартамента Ла-Пас. 1,25 млн. ж. з прыгарадамі (1997). Вузел чыгунак і аўтадарог, у тл. Панамерыканская шаша. Міжнар. аэра-порт Эль-Альта. Гал. прамысл. (каля 75% усёй прадукцыі апрацоўчай прам-сці краіны), гандл.-фін., навук. і культ. цэнтр Балівіі. Прам ць: тэкст., харч., гарбарна-абутковая, цэм., мэбле-вая, шкляная. Рамесніцкая вытв-сць вырабаў з керамікі, золата, серабра. 2 ун-ты. АН, Нац., археал. і інш. музеі. Астр. абсерваторыя. Засн. ў 1548 ісп. канкістадорам Алонса Мендосай. Названы (La Paz — мір) з нагоды прымірэння варагуючых паміж сабою ісп. эа-ваёўнікаў. У 1809 у горадзе адбылося антыісп. паўстанне. У 1825 вызвалены ад ісп. панаван-ня войскамі ген. К.Х.Сукрз. 3 1898 фактычна сталіца Балівіі, месцазнаходжанне рэзідэнцыі прэзідэнта і парламента (афіц. сталіца — г. Сукрэ).