КНІГІ ОНЛАЙН
Беларуская энцыклапедыя Т. 1
Беларуская энцыклапедыя Т. 12
Беларуская энцыклапедыя Т. 13
Беларуская энцыклапедыя Т. 15
Беларуская энцыклапедыя Т. 16
ЛАНДШАФТНАЯ ЭКАЛОПЯ. галіна экалогіі, якая вывучае ўзаемаадносіны прыродных з’яў і ўзаемадзеянне паміж з’явамі ў межах пэўнай экасістэмы. Тэрмін уведзены ням. географам К.Тролем (1939). Асновы Л.э. распраца-ваны рас. вучонымі В.В.Дакучаевым, V Ф Марозавым, Р.І.Аболіным у пач. 20 ст. Заканамерныя спалучэнні экасістэм у межах пэўнай тэр. ці акваторыі, ха-рактэрных у розных адносінах (напр., геамарфалагічных на сушы або гідрала-гічных у водным асяроддзі), утвараюць сістэму больш высокага ўзроўню — ландшафт. Экасістэмы, што ўтвараюць ландшафт, звязаны паміж сабой па-верхневым і грунтавым сцёкамі, з якімі адбываецца асн. перанос рэчываў ад аў-таномных (водападзельных) да акумуля-тыўных (падначаленых) экасістэм праз пераходныя (транзітныя); пераносам рэчываў паветраным шляхам (ветрам), a таксама актыўнай міграцыяй жывёл. Кожная з экасістэм злучана з інш. эка-сістэмамі сувязямі, якія вызначаюцца яе ўнутр. ўласціваснямі і становішчам у ландшафце. Экасістэмы кожнага лан-дшафту адчуваюць уздзеянне вонкавых па адносінах да іх фактараў: атм., літа-лапчных, гідрагеал. і антрапагенных. Задачы Л.э. вырашаюць таксама біягеа-цэналогія і ландшафтазнаўства. А. М.Петрыкаў. ЛАНДШАФТНЫ АНАЛІЗ, вывучэнне структуры і ўласцівасцей прыродных тэрытарыяльных комплексаў; адзін з метадаў ландшафтазнаўства. Разглядае марфал. структуры і прасторавую дыфе-рэнцыяцыю працэсаў, якія працякаюць у ландшафтах, гісторыю іх развіцця і сучаснай дынамікі, прыродныя і тэхна-генныя структуры, а таксама комплек-сныя ўласцівасці і функцыі ландшафту як адзінага цэлага, у тл. яго сац.-эка-нам. функцыі. На аснове Л.а. робяць прагназіраванне кірункаў, шляхоў і вы-нікаў развіцця ландшафтаў з улікам ацэнкі колькаснага і якаснага бакоў уз- Ландшафтная архітэктура 122 ЛАНДШАФТНЫ дзеяння на іх прыродных і антрапаген-ных факгараў. Прагназіраванне ўклю-чае выпрацоўку рэкамендацый па агггы-мізацыі ландшафтаў і больш поўнай рэ-алізацыі іх сац.-эканам. функцый. Улічваецца пры распрацоўцы праектаў, звязаных з арх.-планіровачнымі, інж., аірапрамысл., меліярац., рэкрэацыйны-мі і інш. кірункамі пераўтварэння пры-родных ландшафтаў. А.М Петрыкаў. ЛАНДШАФТНЫ ДЫЗАЙН, галіна творчай дзейнасці, накіраваная на фар-міраванне прадметна-прасторавага ася-роддзя; маст. канструяванне дэталей культ. ландшафту. Аб’екты Л.д. — пластыка рэльефу (ландшафтная скуль-птура), дрэва-куставыя і кветкавыя кампазіцыі, малыя формы ў архітэкту-ры з насаджэннямі (пергалы, трэльяжы, вазы, кашпо і інш ), дэкар. скулытгура, фантаны, басейны, каскады, элементы візуальнай інфармацыі ў парку, садовая мэбля і інш. Вылучыўся ў 1960-я г. Развіты ў.францыі, Германіі, Фінляндыі, Японіі і інш краінах. Сярод прыкладаў на Беларусі: у Мінску — добраўпарадкаванне набярэжнай р. Свіслач, каскады на Сляпянскай воднай сістэме, бульвар па вул. Пуліхава; добраўпарадкаванне плошчы і вуліц у г. Ліда Гродзенскай вобл., гіст. ч. Віцебска; дэкар. вадаём, газоны, квет-нікі на цэнтр. плошчах вёсак Домжарыцы Ле-пельскага р-на Віцебскай вобл. і Верцялішкі Гродзенскага р-на. Новым аб’ектам Л.д. сталі ўчасткі садова-дачнага і катэджавага буд-ва. Літ:. Сычева А.В., Тнтова Н.П. Ландшафтный днзайн: Эстетнка деталей го-родской среды. Мн., 1984. А.В.Сычова. ЛАНДШАФТНЫ ЗАКАЗНІК від заказ-ніка, тэрыторыя якога з’яўляецца аб’ек там аховы і аднаўлення асабліва каш-тоўных, рэдкіх прыродных маляўнічых ландшафтаў і комплексаў. На тэр. Л.з. абмежавана гасп. дзейнасць, у тл. заба-ронены суцэльная высечка лесу, пасьба жывёлы, гідрамеліярац. работы, узвя-дзенне будынкаў, скідванне сцёкавых Ландшафтны дызайн вод і быт. адходаў і інш. На Беларусі 16 Л.з. рэсп. значэння (агульная пл. каля 231 тыс. га): Бабінавіцкі, Міжазёрны, Сялява, Сіньша, Чырвоны Бор у Віцеб-скай, Лзёры, Навагрудскі, Сарачанскія азёры, Свіцязянскі ў Гродзенскай, Бла-кітныя азёры, Прылуцкі ў Мінскай, Ма-зырскія Яры ў Гомельскай, Альманскія балоты, Прастыр, Стронга ў Брэсцкай, Старыца ў Магілёўскай абласцях. ЛАНДШАФТНЫЯ КАРТЫ, паменша-нае адлюстраванне ландшафтаў геагра-фічных рознага рангу, іх струкгуры і размяшчэння. Адрозніваюць Л.к. агуль- нанавуковыя (размяшчэнне відаў лан-дшафтаў і асобных прыродных ком-плексаў), ацэначныя (ацэнка ландшаф-таў па відах дзейнасці чалавека), праг-нозныя (будучы стан ландшафту). На буйнамаштабных картах паказваюць фацыі, на сярэднемаштабных — урочы-шчы і мясцовасці, на дробнамаштаб-ных — тыпалагічныя комплексы лан-дшафтаў (тыпы, роды, віды). На прык-ладных Л.к. ацэньваецца патэнцыял прыдатнасці прыродных комплексаў для гасп. выкарыстання, неабходнасць іх аховы (інж.-геагр., ландшафтна-мелі-ярацыйныя, медыка-геагр. і інш.). На Ландшафтны льпайн Ландшафтная скулытгура ЛАНКАСТЭР 123 Беларусі складзена сярэднемаштабная Л.к. (1984). В.С.Аношка. ЛАНДШТАЙНЕР (Landsteiner) Карл (14.6.1868, Вена — 26.6.1943), аўстрый-скі вучоны, адзін з заснавальнікаў іму-нагематалогіі. Чл. Нац. АН ЗША. Скончыў Венскі ун-т (1891). 3 1922 праф. паталогіі і бактэрыялогіі Ракфе-лераўскага ін-та ў Нью-Йорку. Навук. працы па імуналогіі і імунахіміі. Разам з Я.Янскім адкрыў групы крыві чалавека (1900), з Э.Поперам даказаў інфекц. прыроду поліяміэліту (1909), з А.Віне-рам выявіў рэзус-фактар (1940). Нобе-леўская прэмія 1930. ЛАНДШТЎРМ (ад ням. Land зямля, краіна + Sturm атака), катэгорыя ваен-наабавязаных запасу 3-й чаргі ў дапа-можных вайск. фарміраваннях, якія ствараліся з іх у Прусіі, Германіі, Аў-стра-Венгрыі і інш. дзяржавах у 19 — 1-й пал. 20 ст. Выкарыстоўваліся пера-важна для аховы дзярж. граніц, камуні-кацый, складоў і інш. У фаш. Германіі ў 1944 Л. быў заменены фольксштур-мам. ЛАНДЫ (франц. landes ад гальскага landa пустка), ландшафт пустак у пры-морскіх абласцях Зах. Еўропы з вільгот-ным атл. кліматам. У складзе раслін-насці пераважаюць вечназялёныя хмыз-някі і травы. У вузкім разуменні — пясчаныя алювіяльныя нізіны на ПдЗ Францыі, уздоўж узбярэжжа Біскайска-га заліва. Даўж. 230 км, аддзелены ад мора паласой дзюн шыр. 7—8 км. ЛАНДЫЧЙНКА Віктар Фёдаравіч (12.2. 1922, в. Міхайлова Лёзненскага р-на Ві-цебскай вобл. — 31.3.1980), поўны ка-валер ордэна Славы. Скончыў Ташкен-цкае пях. вучылішча (1943). 3 1943 на Варонежскім, Зах., Бранскім, 1-м Пры-балт. франтах. Удзельнік Курскай біт-вы, вызвалення Віцебскай вобл. Вызна-чыўся ў баях на тэр. Літвы і Латвіі ў 1944: 11 жн. першы фарсіраваў р. Ме-меле і знішчыў 2 агнявыя пункты Bopara; 18 вер. з ірупай разведчыкаў разгра-міў апорны пункт гітлераўцаў; у кастр. вызначыўся ў час прарыву абароны праціўніка. ЛАНДЫШ (ConvaBaria), род кветкавых раслін сям. спаржавых. І від —Л. май-скі, або звычайны (С. majalis), некалькі падвідаў. Пашыраны ва ўмераным поя-се Еўразіі і Паўн. Амерыкі, на Белару-сі — усюды. Нар. назвы краспак, кам-валея лесавая. Трапляецца ў хваёвых і хвойна-шыракалістых лясах і хмызня-ках. Як дэкар. кветка культывуецца з сярэдзіны 16 ст. Садовыя формы Л. буйныя, шматкветкавыя, з ружаватымі і махровымі кветкамі, ёсць стракаталіс-тыя. Шматгадовыя травяністыя расліны з гары-зантальным карэнішчам. Лісты (2—3) доўга-чаранковыя, прыкаранёвыя, з дугападобным жылкаваннем. Кветанос выш. да 20 см. Квет-кі белыя, духмяныя з шарападобна-званочка-вым вякочкам, на павіслых кветаножках, па 6—12 у' доўтай рыхлай аднабокай гронцы. ГІлод — чырв. ягада. Выкарыстоўваецца ў парфумерыі і медыцыне. Лек., дэкар. раслі-ны. Ядавітыя. ЛАНДЭ МНбЖНІК, каэфіцыент у формуле для вызначэння расшчаплення ўзроўняў энергіі ў магн. полі (гл. Зеема-на з’ява). Вызначае маштаб расшчап-лення ў адзінках магнетона Бора, а так-сама адносную велічыню гірамагнітных адносін. Уведзены ў 1921 ням. фізікам А.Ландэ. Значэнні Л.м. залежаць ад ар-бітальных і спінавых момантаў асобных электронаў, напр., для чыста арбіталь-нага моманту Л.м. роўны 1, для чыста спінавага — 2. ЛАНДЭР, Л а н е р (Lander) Гаральд [сапр. Стэўнсборг (Stevnsborg) Альфрэд Бернхарт; 25.2.1905, Капенга-ген — 14.9.1971], дацкі артыст балета, балетмайстар, педагог. 3 1913 вучыўся ў школе Каралеўскага дацкага балета (у 1932—51 яе кіраўнік), у 1927—29 у ЗША у М.Фокіна. Вывучаў рус. і мексі-канскія нар. танцы. 3 1923 харапарны танцоўшчык, з 1929 саліст, у 1931—51 кіраўнік Каралеўскага дацкага балета. Паставіў больш за 30 балетаў на муз. Ф.Пуленка, К.Рысагера, Ж.Ф.Рамо і інш. 3 1953 выкладчык, у 1956—63 кі-раўнік школы Парыжскай оперы. Адна-часова працаваў у інш. краінах. У 1964 стварыў студыю ў Парыжы. Яго спек-таклі на нац. сюжэты былі насычаны нар. танцамі. У лепшым з пастаўленых ім балетаў — «Эцюды» на муз. К.Чэрні (1948) па-новаму выкарыстаў выразныя сродкі класічнага танца. ЛАНЖЭВЭН (Langevin) ГІоль (23.1.1872, Парыж — 19.12.1946), французскі фізік. Чл. Парыжскай АН (1934). Замежны чл.-кар. Pac. АН (1924) і ганаровы чл. Ландыш AH СССР (1929). Скончыў Школу фізі-кі і хіміі (1891) і Нармальную школу (1897) у Парыжы. 3 1902 у Калеж дэ Франс (з 1902 праф.), адначасова з 1905 у Школе фізікі і хіміі (з 1925 дырэктар). Навук. працы па іанізацыі газаў, кван-тавай тэорыі, тэорыі адноснасці, магне-тызме і ультраакустыцы. Стварыў ста-гыстычную тэорыю дыя- і парамагне-тызму (1903—05). Незалежна ад А.Эйн-штэйна ўстанавіў сувязь паміж масай і энергіяй (1906) і выявіў існаванне дэ-фекту масы (1913). Распрацаваў асновы гідралакацыі, першым выкарыстаў ульт-рагук для падводнай сігналізацыі і вы- П.Ланжэвэн. яўлення падводных лодак (1916). Ак-тыўны антыфашыст і прыхільнік На-роднага фронту Францыі. Тв:. Рус. пер. — йзбр. труды. М., 1960. Літ.: Старосельская-Ннкнтп-на О.А. Поль Ланжевен. М., 1962. ЛАНЖЭРбН (франц. longeron ад longer ісці ўздоўж), асноўны сілавы элемент канструкцый многіх інж. збудаванняў (самалётаў, аўтамабіляў, вагонаў, мастоў і інш ), які размяшчаецца па даўжыні канструкцыі. У самалётаў Л. разам са стрынгерамі ўтварае падоўжны набор крыла, фюзеляжа і інш.; у аўтамабіляў і вагонаў 2 Л., злучаныя папярочнымі элементамі, утвараюць раму (шасі), якая нясе кузаў, колы і рухавік. ЛАНКАСГЭР (Lancaster) Бёрт (сапр. імя Бёртан Стывен; 2.11.1913, Нью-Йорк — 1994), амерыканскі кінаакцёр. У кіно з 1946. Ствараў вобразы валя-вых, моцных духам людзей, здольных супрацьстаяць неспрыяльным абставі-нам. Сярод яго работ вострахаракгар-ныя («Элмер Гантры», 1960, прэмія Ос-кар 1961; «Буфала Біл і індзейцы», 1976), тонкапсіхал. («Леапард», 1962; «Сямейны партрэт у інтэр’еры», 1975) і трагічныя («Нюрнбергскі працэс», 1961) ролі. Зняўся ў фільмах: «Птушкалоў з Алькатраса» (1962; прэмія Міжнар. кі-нафестывалю ў Венецыі), «Сем дзён у маі» (1964), «Дваццатае стагоддзе» (1976), «Шкура» (1980), «Мясцовы ге-рой» (1983) і інш. Вядучы каментатар створанай сав. дакументалістамі кіна-эпапеі «Вялікая Айчынная» (1979), у пракаце ЗША наз. «Невядомая вайна».