КНІГІ ОНЛАЙН
Беларуская энцыклапедыя Т. 1
Беларуская энцыклапедыя Т. 12
Беларуская энцыклапедыя Т. 13
Беларуская энцыклапедыя Т. 15
Беларуская энцыклапедыя Т. 16
Т.М. Міхеева. ЛАМНІЦКІ (Lomnicki) Тадэвуш (18.7. 1927, г. Падгайцы, Украіна — 22.2.1992), польскі акцёр. Скончыў студыю пры т-ры «Стары» ў Кракаве (1947). Вучыўся ў Вышэйшай школе тэатр. і кінамастац-тва ў Варшаве (1951—53), з 1969 выкла-даў у гэтай школе (у 1971—81 рэктар, з 1974 праф ). 3 1947 у т-рах, у т. л. вар-шаўскіх: «Вспулчэсны», «Нарадовы», «На Волі» і інш. Характарны акцёр. Выконваў драм. і камед. ролі: Кардыян («Кардыян» Ю.Славацкага), Ян («Пер-шы дзень свабоды» Л. Кручкоўскага), Глумаў [«На ўсякага мудраца хапае прастаты» (на польск. сцэне — «Запіскі падлюгі») А. Астроўскага], Прысыпкін («Клоп» У.Маякоўскага), Артура Уі («Кар’ера Артура Уі» Б. Брэхта) і інш. Ставіў спектаклі. 3 1946 здымаўся ў кі-но: «Пакаленне» (1955), «Пан Валады-еўскі» (1969; Залаты медаль на Міжнар. кінафестывалі ў Маскве), «Чалавек з мармуру» (1977), «Дом вар’ятаў» (1984) і інш. Аўтар п’ес «Ной і яго звярынец» (1948), «Пустазелле і пшаніца» (1951), кінасцэнарыяў, успамінаў «Тэатральныя сустрэчы» (1984). Дзярж. прэмія Поль-шчы 1968. Літ.: Filler W. Tadeusz Lomnicki. Warszawa, 1976. ЛАМПРАФІР, жыльная магматычная горная парода, складзеная з палявога шпату (радзей фельдшпатоідаў) і павы-шанай колькасці каляровых мінералаў (не менш за 30%; біятыт, амфібол, алі-він, меліліт і інш.). Колер цёмна-шэры да чорнага. Вылучаюць Л. вапнякова-шчолачныя (спесартыт, керсантыт), шчолачныя або фельдшпатоідныя (кам-птаніт) і мелілітавыя (альнеіт). Утвара-юць серыі малых інтрузіўных цел (сілаў, даек, некаў, трубак выбуху), цесна злу-чаных з разломнай тэктонікай. ЛАМЫ (Lama), род млекакормячых жывёл сям. вярблюдавых атр. мазаляно-гіх. 1 дзікі від — гуанака і 2 свойскія формы: уласна Л. (L. guanicoe glama) і альпака. Пашыраны ў стэпах (пампа), паўпустынях і гарах Паўд. Амерыкі. Свойскія Л. буйнейшыя за дзікіх (маса да 110 кг). He маюць гарба. Афарбоўка цела Ламінарыя цукрыстая. стракатая. Бегаюць інахаддзю. Расліннаед-ныя. Дзікія і свойскія Л. пры скрыжаванні могуць даваць пладавітае патомства. Нара-джаюць 1, зрэдку 2 дзіцяняг. Свойскія Л. прыручаны інкамі 4—4,5 тыс. гадоў назад. Л. выкарыстоўваюць як уючных жывёл на гор-ных дарогах. 3 шэрсці самак вырабляюць грубыя тканіны і вяроўкі. ЛАМ^, Л я м э (Lame) Габрыэль (22.7. 1795, г. Тур, Францыя — 1.5.1870), французскі матэматык і інжынер. Чл. Парыжскай АН (1843). Чл.-кар. Пецяр-бургскай АН (1829). У 1820—32 праца-ваў у Пецярбургу ў Ін-це інжынераў шляхоў зносін. У 1832—63 праф. Полі-тэхн. школы і Парыжскага ун-та (1848—63). Навук. працы па тэорыі пругкасці і матэм. фізіцы. Распрацаваў агульную тэорыю крывалінейных каар-дынат і метады іх выкарыстання ў меха-ніцы (1859), устанавіў сувязь паміж кампанентамі мех. напружання і дэфар-мацыі (пастаянныя Л.), увёў спец. клас функцый (функцыі Л.). Аўтар першага трактата па тэорыі пругкасці цвёрдых цел (1852). Даследаванні Л. бьыі пакла-дзены ў аснову тэнзарнага аналізу. Літ: Вороняна М.М. Габрыэль Ламе, 1795—1870. Л., 1987. ЛАН (польск. fan ад ням. Lehn лён), зя-мельная мера ў сярэдневяковай Еўропе, якая адпавядала поўнаму сял. надзелу, абкладзенаму павіннасцямі. У асобных краінах выкарыстоўваліся нац. назвы Л. (манс у Францыі, гайда ў Англіі, гуфа ў Германіі, бол у Даніі, гак у Інфлянтах і інш.). Напачатку Л. складаў тэр. сял. гаспадаркі не менш за 3 маргі. Пазней (у Польшчы з 13 ст.) адзінкай вымярэн-ня была плошча зямлі, якая апрацоўва-лася. Найб. былі пашыраны Л. фламан-дскі (16,7 — 17,5 га) і Л. франконскі (або тэўтонскі; 22,6 — 25,8 га). У 16 ст. ў ВКЛ пашырылася валока, якая пахо-дзіла ад рыжскага Л., вядомага з 13 ст. (складаўся з 30 маргоў). Пасля падзелаў Рэчы Паспалітай 1772, 1793, 1795 Л. выкарыстоўваўся разам з новымі зя- Лама ЛАНГЕРГАНСА 117 мельнымі мерамі, у т. л. дзесяцінай, у Рас. імперыі. Літ.: Dunin-W^sowicz A. Pomiaiy gruntu w Koronie w XVI—XVIII wieku. Warszawa, 1994. ЛАНАВбЙ Васіль Сямёнавіч (н. 16.1. 1934, Масква), расійскі акцёр. Нар. ар-тыст СССР (1985). Скончыў Тэатр. ву-чылішча імя Шчукіна (1957). Працуе ў т-ры імя Я.Вахтангава. Акцёру ўласцівы прыгажосць і высакароднасць пластыч-нага малюнка ролі, рамант. пафас. Mac-Ta выконвае ролі ў амплуа «героя-палю-боўніка»: Калаф («Прынцэса Турандот» К. Гоцы), Цэзар Актавіян («Антоній і Клеапатра» У. Шэкспіра), Казанова («Тры ўзросты Казановы» М. Цвятае-вай). Зняўся ў кіна- і тэлефільмах: «Атэстат сталасці» (1954), «Пунсовыя ветразі» (1961), «Вайна і мір» (1966— 67), «Ганна Карэніна» (1968), «Любоў Яравая» (1970), «Афіцэры» (1971), «Семнаццаць імгненняў вясны» (1973), «Ганна і Камандор» (1976), «Дзіўная жанчына» (1978), «Пятроўка, 38» і «Ага-рова, 6» (1980) і інш. Ленінская прэмія 1980 за чытанне дыкгарскага тэксту ў фільме-эпапеі «Вялікая Айчынная» (1979). Аўтар успамінаў «Шчаслівыя су-стрэчы» (2-е выд. 1986). Літ.: Войткевнч Н.Р. Сгупенн твор-чества. Ставрополь, 1975. ЛАНАЛІ Н (ад лац. Іапа шэрсць + oleum масла), ачышчаны шарсцяны воск; жы-вёльны воск (гл. ў арт. Воскі). Вязкая белая ці светла-жоўтая мазепадобная маса. tna 35—37° С, шчыльн. 940—970 кг/м . He раствараецца ў вадзе і этано-ле; раствараецца ў бензоле, хларафор-ме, дыэтылавым эфіры. Mae значную колькасць (каля 10%) стэрынаў, у тл. халестэрыну. Атрымліваюць ачысткай шарсцянога воску, які экстрагуюць арган. растваральнікамі з воўны. Выка-рыстоўваюць як аснову мазей і касме-тычных крэмаў (добра ўсмоктваецца і змякчае скуру). ЛАНГАБАРДЫ (ням. Langobarden лі-тар. доўгабародыя), адно з плямён ста-раж. германцаў. У 1 ст. н. э. жылі на ле-вым беразе Эльбы, у 4—5 ст. — у бас. сярэдняга Дуная. У 568 пад націскам авараў на чале вял. саюза плямён (сак-сы, сарматы, свевы, балгары і інш.) міг-рыравалі ў Паўн. Італію. Заваявалі Лам-бардыю (атрымала гэту назву ад Л.) і Таскану, дзе стварьші сваё каралеўства, пазней — Спалета і Беневента, якія сталі самаст. герцагствамі. У 6 — 8 ст. асн. масу Л. складалі вольныя абшчын-нікі, развіваліся рамяство і гандаль; пе-ранялі ад рымлян больш высокія агра-тэхн. прыёмы, пісьмо, афіц. мову (ла-цінскую). Далейшыя заваяванні Л. (за-хоп у 751 Равены, спроба захапіць Рым) скончыліся няўдачай. У 773—774 кара-леўства Л. заваявана Карлам Вялікім. Літ:. Шервуд Е.А Законы лангобар-дов: Обычное право древнегерман. племенн: (К раннему этногенезу нтальянцев). М.. 1992. ЛАНГБАРД Іосіф Рыгоравіч (18.1.1882, г. Бельск-Падляскі, Польшча — 3.1.1951), архітэктар, адзін з заснаваль-нікаў сав. архітэктуры Беларусі. Засл. дз. маст. Беларусі (1934). Д-р архітэісгу-ры (1939). Скончыў Пецярбургскую AM (1914). У 1935—50 у Ленінградзе, вы-кладаў у AM (з 1939 праф.), у Ін-це жывапісу, скулыгтуры і архітэктуры. Асн. работы: у Мінску — Дом урада Рэспублікі Беларусь, Дом афіцэраў, буды-нак Дзярж. акад. Вял. т-ра оперы і ба-лета Беларусі (1936—37), гал. корпус АН Беларусі (1939); Магілёўскі Дом Са-ветаў. Адзін з аўтараў «Эскіза планіроў-кі Мінска» і схемы генплана Гомеля (абодва 1944). Сярод інш. работ: жылыя І.Р.Лангбард. К.Ланге. дамы і стадыён імя Леніна ў С.-Пецяр-бургу (1934), помнік Т.Р. Шаўчэнку ў Харкаве (1935, з М. Манізерам) і інш. Літ: Вовнов АА Н.Г. Лангбард. Мн., 1976. А.А. Воінаў. ЛАНГЕ Іван Іванавіч (1894, г. Пскоў, Расія — 29 3.1919), удзельнік барацьбы за сав. ўладу ў Беларусі. 3 1915 на Зах. фронце. Летам 1915 арганізаваў і ўзна-чаліў бальшавіцкую ячэйку ў Навабе-ліцкім гарнізоне. 3 сакавіка 1917 чл. Гомельскага Савета рабочых і салдацкіх дэпутатаў, з крас. 1917 чл. Палескай арг-цыі РСДРП(б). Пасля Кастр. рэва-люцыі 1917 ваен. камісар Гомеля, нач. Гомельскага гарнізона. У канцы 1918 старшыня Слуцкага пав. рэўкома. 3 студз. 1919 старшыня Гомельскай пав. ЧК. Загінуў у час стракапытаўскага мя-цяжу 1919. ЛАНГЕ (Lange) Крысціян (17.9.1869, г. Ставангер, Нарвегія — 11.12.1938), дзе-яч нарв. і міжнар. руху прыхільнікаў мі-ру. Скончыў yn-т у Осла (1893). На-стаўнічаў. У 1909—33 ген. сакратар Міжпарламенцкага саюза. Выступаў з пазіцый пацыфізму. У 1920—37 дэлегат ад Нарвегіі ў Лізе нацый. Нобелеўская прэмія міру 1921 (разам з К.Я.Брантын-гам). ЛАНГЕ Мікалай Мікалаевіч [24.3.1858, С.-Пецярбург — 15.2.1921] расійскі і ўкраінскі псіхолаг, адзін з заснавальні-каў эксперыментальнай псіхалогіі. Ско-нчыў Пецярбургскі ун-т (1882). Праф. філасофіі Новарасійскага ун-та (Адэса; 1888—1921), дзе арганізаваў эксперы-мент. псіхал. лабараторыю. Сфармуля-ваў канцэпцыю стадыяльнасці (фаза-васці) працэсу ўспрымання. якая прадуг-леджвае змену фаз успрымання ад больш агульнага да прыватнага, дыфе-рэнцыраванага. Распрацаваў маторную тэорыю ўвагі, паводле якой рух разгля- даецца як умова, што суправаджае і па-ляпшае ўспрыманне, прысутнічае ў працэсах мыслення, побач з памяццю. Вывучаў філас. і сац. аспекты развіцця псіхікі і свядомасці, творчасць В.Вунта, І.Канта. Тв:. Нсторня нравственных ндей 19 в. Ч. 1. СПб, 1888; Душа ребенка в первые годы жнз-нм. СПб., 1891; ІЛснхологаческме нсследова-ння. Одесса, 1893; ...Теорня В.Вундга о нача-ле мнра. Одесса, 1912. ЛАНГЁ (Longuei) Шарль (14.2.1839, г. Кан, Францыя — 5.8.1903), дзеяч франц. і міжнар. сацыяліст. руху, жур-наліст. 3 пач. 1860-х г. супрацоўнік і рэдапар шэрагу апазіц. газет, удзельнік апазіц. руху супраць Другой імперыі. У 1865—70 у эміграцыі ў Бельгіі. 3 1865 чл. Інтэрнацыянала 1-га, у 1866—68 і 1871—72 чл. яго Ген. савета. У 1871 — 80 у эміграцыі ў Вялікабрытаніі. У франка-прускую вайну 1870—71 удзе-льнічаў у абароне Парыжа, чл. Парыж-скай камуны 1871 і гал. рэдактар яе дру-каванага органа. У 1880-я г. супрацоў-нічаў з пасібілістамі. Дэлегат 1-га (1889) і 5-га (1900) кані'рэсаў Інтэрнацыянала 2-га. Пераклаў на франц. мову (1901) твор К.Маркса «Грамадзянская вайна ў Францыі». ЛАНГВДОК (Languedoc), гістарычная вобласць і сучасны эканам. раён на Пд Францыі; на 3 ад ніжняга цячэння р. Рона паміж Цэнтр. масівам, узбярэж-жам Міжземнага м. і Пірэнеямі. На тэр. Л. дэпартаменты Усх. Пірэнеі, Од, Эро, Гар, Лазер і частка некалькіх суседніх. Пл. 42,1 тыс. км2. Нас. каля 2,5 млн. чал. (1995). Гал. горад Тулуза. Гал. раён вінаградарства і вінаробства. Прам-сць: харч., лёгкая, маш.-буд., металаапр., нафтаперапрацоўчая. Асн. прамысл. цэнтры — цэнтры дэпартаментаў: га-рады Тулуза, Перпіньян, Нім, Карка-сон, Манпелье, Манд; г. Маркуль — цэнтр атамнай прам-сці. Невял. здабы-ча вугалю і баксітаў. Турызм.