КНІГІ ОНЛАЙН
Беларуская энцыклапедыя Т. 1
Беларуская энцыклапедыя Т. 12
Беларуская энцыклапедыя Т. 13
Беларуская энцыклапедыя Т. 15
Беларуская энцыклапедыя Т. 16
ЛАНДРЫНА (Londrina), горад у Бразі-ліі, у штаце Парана. Засн. ў 1929. Каля 355 тыс. ж. (1991). Чыг. станцыя, вузел аўтадарог. Цэнтр раёна вырошчвання кавы. Вытв-сць растваральнай кавы, напіткаў, алею. Дрэваапр. і керамічная прам-сць. Ун-т. В.Ландебергіе. ЛАНДСБЕРГ Рыгор Самуілавіч (22.1.1890, г. Волагда, Расія — 2.2.1957), расійскі фізік, заснавальнік навук. школы па спектраскапіі. Акад. AH СССР (1946). Скончыў Маскоўскі ун-т (1913), праца-ваў у ім у 1913—15, 1923—45 і 1947— 51. 3 1934 у Фіз. ін-це AH СССР, адна-часова з 1951 праф. Маскоўскага фіз.-тэхн. ін-та. Навук. працы па фіз. опты-цы і спектраскапіі. Разам з ЛЛ.Мандэль-штамам (незалежна ад індыйскіх фізі-каў Ч.Рамана і К.С.Крышнана) адкрыў камбінацыйнае рассеянне святла на крыпгталях (1928). Пад яго кіраўніцтвам распрацаваны метады спектральнага аналізу металаў, сплаваў і арг. сумесей, створаны шэраг спекграскапічных пры-лад. Аўгар навуч. дапаможніка «Огггы-ка» і 3-томнага «Элементарнага падруч-ніка фізікі». Дзярж. прэмія СССР 1941. Тв.: йзбр. труды. М.; Л., 1958. Літ:. Г.С.Ландсберг: Очеркн н воспомнна-ння. М., 1993. ЛАНДСБЕРПС (Landsbergis) Вітаўтас (н. 18.10.1932, г. Каўнас, Літва), літоў-скі паліт. і дзярж. дзеяч, музыказнавец. Канд. мастацтвазнаўства (1969), засл. дз. маст. Літвы (1982). Сын арх. В.Лан-дсбергіса-Жамкальніса. Скончыў Літ. кансерваторыю (па класе фартэпіяна, 1955). У 1956—63 і з 1975 выкладаў у кансерваторыі, з 1978 праф. у ёй; у 1957—74 адначасова выкладаў у Віль-нюскім пед. 'ін-це. У 1988 старшыня Савета сейма Літ. руху за перабудову «Sajudis» («Рух»), У 1990—92 старшыня Вярх. Савета Літвы, садзейнічаў аднаў-ленню незалежнасці Літ. Рэспублікі. 3 1993 старшыня партыі Саюз Айчыны. 3 1997 старшыня сейма Літ. Рэспублікі. Тв:. Творчество Чюрленнса: (Соната вес-ны). 2 нзд. Л., 1975; Рус. пер. —Лнтовскнй фольклорный театр: (Фотоочерк). Внльнюс, 1982. ЛАНДСКНЁХТЫ (ням. Landsknecht ад Land зямля, краіна + Knecht парабак, салдат), нямецкая наёмная пяхота 15— 17 ст., якая прыходзіла на службу з уласнай зброяй (алебардамі, аркебузамі, мячамі, доўгімі пікамі). З’явіліся ў Шва-біі (Паўд. Германія), арганізацыйна і струкгурна аформіліся пры герм. імпе-ратару Максіміляне Іу час італьян. вой-наў 1494—1559. 3 16 ст. былі таксама ў арміях Францыі, Аўстрыі, Іспаніі, ВКЛ і інш. еўрап. дзяржаў. У баі дзейнічалі пераважна падраздзяленнямі па 500 чал. адной чатырохвугольнай калонай, клі-нам або трохвугольнікам. Страцілі зна-чэнне пасля Трыццацігадовай вайны 1618—48 з утварэннем у еўрап. краінах пастаянных нац. армій. У л-ры Л. часам называюць замежных наёмнікаў. ЛАНДТАГ (ням. Landtag ад Land зямля, краіна + Tag сход, з’езд), 1) сход або з’езд саслоўных прадстаўнікоў земскіх чыноў (дваран, духавенства і гарадоў) у герм. дзяржавах у 13—17 (18) ст. 2) Мясц. органы ўлады ў асобных ням. княствах у 16—17 ст. 3) Выбарны прад-стаўнічы орган на ўзор рэйхстага ў Лі-воніі ў 1419—1561; сходы дваран у Кур-ляндыі (Курземе), Ліфляндыі і Эстлян-дыі ў 1561—1917. 4) Выбарны прадстаў-нічы орган у дзяржавах Герм. саюза, Паўночна-Германскага саюза і Герм. ім-перыі ў 19 — пач. 20 ст., у карэнных землях (адм. адзінках) Аўстр. імперыі (Аўстра-Венгрыі, да 1918), землях Гер-манскай (1919—34) і Аўстрыйскай (1919—38) рэспублік. 5) Назва заканад. органа (прымае зямельныя законы, вы-бірае і кантралюе ўрад зямлі) у землях ФРГ (акрамя Берліна, Брэмена, Гам-бурга), Аўстрыі (акрамя Вены) і да 1952 у Германскай Дэмакратычнай Рэспублі-цы. 6) Назва парламента ў княстве Ліх-тэнштэйн. ЛАНДШАФТ ГЕАГРАФІЧНЫ. аднос-на аднародны ўчастак геагр. абалонкі, які адрозніваецца заканамерным спалу-чэннем яе кампанентаў, а таксама ком-плексаў ніжэйшага таксанамічнага ран-гу (урочышчаў, фацыйў адзін з відаў геа-сістэм. Вывучае Л.г. ландшафтазнаў-ства. Паняцце Л.г. тракгуюць: як прыродны тэр. комплекс, незалежна ад яго складанасці і памераў (мясцовасць, фіз.-геагр. раён, прыродная зона); як участак зямной паверхні, індывідуаль- 120 ЛАНДШАФТАЗНАЎСТВА ны і непаўторны ў прасторы і часе (напр., Асінаўскае балота, Асвейская града); як тыпалагічная катэгорыя, ком-плекс асобных участкаў пэўнай структу-ры і паходжання (рачныя даліны, лёса-ва-яравыя плато) Л.г. даследуюць у 3 кірунках: узаемадзеянне сукупнасці кампанентаў прыродных комплексаў па вертыкальных сувязях (горныя пароды, рэльеф, глебы, падземныя і паверхне-выя воды, расліннасць, жывёльны свет, клімат); марфалагічная структура (уро-чышчаў, фацый і інш. дробных узаема-звязаных комплексаў унутры Л.г.) і га-рызантальная будова (сістэмы іерархіч-на супадпарадкаваных ландшафтных комплексаў, якія дазваляюць праводзіць класіфікацыю Л.г. і ландшафтнае раяна-ванне; паслядоўная змена стану Л.г. ў часе. У наш час большасць прыродных Л.г. трансфармаваны ў антрапагенны ландшафт. Паводле функцыянальнага выкарыстання адрозніваюць Л.г.: с.-г., лесагасп., прамысловыя, гарадскія, рэк-рэацыйныя, запаведныя і інш. Л.г. Бе-ларусі адносяцца да аднаго тыпу — усх.-еўрапейскі (мяшана-лясны), унут-ры якога вылучаюць надтыпы: барэаль-ны падгаежны (мяшана-лясны) і субба-рэальны палескі (шыракаліста-лясны). Л. — найбольш агульны цэласны аб’ект аховы прыроды. Літ.: Ландшафгы Белорусснн. Мн., 1989. В. С.Аношка. ЛАНДШАФТАЗНАЎСТВА, раздзел фі-зічнай геаграфіі, які вывучае прырод-ныя тэрытарыяльныя комплексы — ландшафты геаграфічныя як часткі ге- агр. абалонкі Зямлі. Уключае вучэнне пра асн. заканамернасці фізіка-геагр. дыферэнцыяцыі, фізіка-геагр. раяна-вання і ўласна вучэнне пра геагр. лан-дшафты; паходжанне, структуру, прас-торава-часавую дынаміку ландшафтаў пад уздзеяннем прыродных і антрапа-генных фактараў, марфалогію, геахімію і геафізіку ландшафтаў. Вылучаюць прыкладное, меліярацыйнае, антрапа-геннае Л. і інш. раздзелы. Асн. метад Л. — палявое даследаванне, якое су-праваджаецца ландшафтнай здымкай. Тэарэт. асновы Л. закладзены ў працах В.В.Дакучаева, С.В Калесніка, М.А.Сон-цава, А.Р.Ісачанкі, В.Б.Сачавы. На Бе-ларусі ў галіне Л. найб. вядомы працы ААСмоліча, М.Ф.Бліадухо, ВА.Дзямен-цьева. Сістэматычныя даследаванні вя-дуцца з 1950-х г. Праведзены дэталёвыя даследаванні марфалогіі, структуры, тэр. заканамернасцей размяшчэння ландіпафтаў. У БДУ распрацавана сістэ-ма фізіка-геаграфічнага раянавання Бе-ларусі. У 1984 выдадзена ландшафтная карта Беларусі. Літ.: Дементьев В.А., Марцнн-кевмч Г.Н. Ландшафты северной н сред-ней Белорусснм (опыт класснфнкацнн). Мн., 1968; Марцннкевнч Г.Н., Клнцу-н о в a Н.К., М о т у з к о АН. Основы лан-дшафтоведення. Мн., 1986. ВС.Аношка ЛАНДШАФТНАЕ РАЯНАВАННЕ, па-дзел тэрыторыі сушы на адносна адна-родныя рэгіёны (раёны, правінцыі, пад-зоны, зоны) паводле асаблівасцей лан-дшафтнай структуры; адзін з відаў пры-роднага раянавання. Праводзіцца на падставе вынікаў ландшафтнага карці-равання і складання ландшафтнай кар-ты. Асн. прынцыпы Л.р.: адносная ад-народнасць, комплекснасць, генет. і тэр. супольнасці. Тэр. Беларусі надзяля-ецца на 2 падзоны, якія вылучаюцца з улікам біякліматычных факгараў: падта-ежных (мяшана-лясных) і палескіх (шыракаліста-лясных) ландшафгаў; 5 правінцый, якія аб’ядноўваюць раёны, блізкія па структуры ландшафтаў; 55 ландшафтных раёнаў — тэрыторый, дзе спалучаюцца аднародныя ландшафты, што сфарміраваліся ў аднатыпных умо-вах. А.М.Петрыкаў. ЛАНДШАФІНАЯ АБАЛОНКА, тое, што геаграфічная абалонка. Іншы раз Л.а. разглядаюць як частку геагр. аба лонкі — сферу ўзаемадзеяння кампа-нентаў сушы. ЛАНДШАФТНАЯ АРХІТЭКГУРА, мас-тацтва гарманічна спалучаць прырод-ныя і створаныя чалавекам элементы ландшафту; галіна архітэкгуры і горада-будаўніцтва. Уключае садова-паркаеае мастацтва і азеляненне. Задачы Л.а.: вырашэнне ландшафтных пытанняў буйнога тэр. маштабу ў праектах і схе-мах раённай планіроўкі, фарміраванне водна-зялёных сістэм населеных мес-цаў, арг-цыя здаровага і прыгожага ася-роддзя, жылых вытв. і рэкрэацыйных утварэнняў, эстэт. распрацоўка арх. элементаў ландшафту. Л.а. займаецца таксама стварэннем паркаў, садоў, бульвараў. Задачы яе вырашаюцца ме-тадамі ландшафтнага планавання і лан-дшафтнага дызайну. Найб. важны прынцып сучаснай Л.а. — узаемазвяза-нае вырашэнне пьгганняў аховы і рацы-янальнага пераўтварэння прыродных ландшафтаў. На Беларусі Л.а. як асобная галіна арх. на-вукі і практыкі вылучылася ў 1960-я г. Рас-працаваны схемы асабліва ахоўных ландшаф-гаў, рачвіішя і размяшчэння курортаў, месцаў адпачынку, інструкцыя па адааўленні стара-даўніх паркаў — помнікаў садова-паркавага мастацтва, рэкамендацыі па праектаванні рэкрэацыйных сістэм ва ўмовах Беларусі, ад-наўленні садова-паркавых комплексаў і інш. Сродкамі Л.а. створаны мемар. (Хатынь, Дальва, Курган Славы ў Смалявіцкім р-не, Зыслаў. урочышча Гай каля г. Баранавічы і інш.) і рэкрэацыйныя (воз. Нарач, Заслаўскае вадасх. і інш.) комплексы, водна-зялёныя сістэмы гарадоў (Мінска, Брэста, Віцебска, Гомеля, Гродна), аўтамаб. дарогі (Мінск— Хатынь, Мінск—Віцебск, Ракаў—Дзяржына-ва), асобныя арх. аб’екты (спарт. комплекс «Раўбічы» Мінскага р-на). У арг-цыі rap. жыллёвага асяроддзя выяўляюцца тэндэнцыі развіцця ад дробнай квартальнай забудовы з другасным фрагментарным азеляненнем да мікрараёнаў з арган. уключэннем сістэм зялё-ных насаджэнняў і свабодных маляўнічых арх.-ландшафтных кампазіцый. Л.а. выразна рэалізуецца пры стварэнні новых жылых раё-наў (напр., мікрараёны Зялёны Луг 5, 6 і Ус-ход 1, 2, Серабранка 3, 8, 9, Паўднёвы Захад і інш. ў Мінску; Румлева ў Гродне, Валатава ў Гомелі), пры праектаванні і буд-ве сельскіх населеных месцаў (вёскі Малеч Бярозаўскага, Мышкавічы Кіраўскага, Верцялішкі Гродзен-скага р-наў і інш.). Пытанні Л.а. распрацоў-ваюцца ў Бел. дзярж. НДШ горадабудаўніц-тва, ін-тах «Мінскпраект», «Беддзіпрадар», БелНДІдзіпрасельбуд, абл. праектных apr-цыях, Бел. політэхн акадэміі і гэхнал. ун-це (арх. Э.Афанасьева, І.Рудэнка, АСычо-ва, В.Шальнікоўская, І.Шпіт. Б.Юрцін і інш.). ЛАНДШАФТНЫ 121 Да арт. Ландшафтная архітэктура. Фрагмент Сляпянскай водна-зялёнай сістэмы ў Міпску. Да арт. Ландшафтная архітэктура. Ландшафт у раёне праспекта Машэрава ў Мінску. Літ:. Залесская Л.С., Мнкулнна Е.М. Ландшафтная архнтектура. 2 нзд. М., 1979; Сычева АВ. Архнтекгурно-ланд-шафтная среда: Вопр. охраны н формнрова-нля. 2 нзд. Мн., 1982; Я е ж. Ландшафтное проектнрованне: Учеб. пособме Ч. 1—2. Мн., 1993. А.В. Сычова. ЛАНДШАФТНАЯ СКУЛЬПТЎРА, геапластыка, ііластычная апра -цоўка рэльефу мясцовасці, пры якой ён набывае скульпт. формы. У Л.с. вызна-чаюць эстэтызацыю прыродных форм рэльефу дадзенай мясцовасці з свядо-май падкрэсленасцю найб. харакгэрных маляўнічых асаблівасцей ландшафту. Дазваляе фарміраваць рэльеф штучна, утвараць насыпныя ўзгоркі, тэрасы, схі-лы і інш. Пашырана ў многіх краінах Еўропы, ЗША і інш. Гл. таксама Лан-дшафтны дызайн. А.В.Сычова.