КНІГІ ОНЛАЙН
Беларуская энцыклапедыя Т. 1
Беларуская энцыклапедыя Т. 12
Беларуская энцыклапедыя Т. 13
Беларуская энцыклапедыя Т. 15
Беларуская энцыклапедыя Т. 16
ЛАТЬІГАЛЬСКАЯ МІКАЛАЕЎСКАЯ ЦАРКВА, помнік драўлянага дойлідства 18 ст. ў в. Латыгаль Вілейскага р-на Мінскай вобл. Пабудавана ў 1771 як уніяцкая па фундацыі графа Салагуба. Складаецца з 2 амаль квадратных у пла-не зрубаў, накрытых агульным шмат-схільным дахам, які ўтварае невял. лдтымерыя 155 палка і ням.-фаш. захопнікамі ў в. Ла-тыгаль Сенненскага р-на Віцебскай вобл. 25 крас. ў Вял. Айч. вайну. Пар-тыз. полк пасля жорсткіх баёў з намно-га большымі сіламі карнікаў перамя-шчаўся на новую базу; на шляху пера-дыслакацыі, у в. Латыгаль, знаходзіўся варожы гарнізон, знішчыць які было даручана 2-му батальёну. Партызаны ноччу асн. сіламі атакавалі гарнізон, гранатамі падавілі яго дзоты, і пасля Ж. дэ Латур. Ва-ражбітка. 1610-я г. К дэ Латур. Аўгапартрэт. 1751. дзве 1630-я г.), «Іосіф-цясляр», «Магда-ліна са свяцільнікам» (абодва 1640-я г.), «Адрачэнне апостала Пятра» (1650) і інш. Літ.: 3 о л о т о в Ю.К. Ж. де Ла Тур. М , 1979. В.Я Буйвал. ЛАТЎР, Ла Тур (La Tour) Марыс Кантэн дэ (5.9.1704, г. Сен-Кантэн, Францыя — 17.2.1788), французскі жы-вапісец. 3 1737 член Каралеўскай ака-дэміі жывапісу і скульптуры. 3 1750 жывапісец франц. караля. Ствараў пе-раважна камерныя партрэты ў тэхніцы пастэлі, якія вызначаюцца лірычнасцю, мяккай градацыяй колеравых адценняў. Аўтар паргрэтаў дзеячаў эпохі Асветніц-тва (Ж.Ж.Русо, Ж.Д’Аламбера, абодва 1753), каралеўскай сям’і і прыдворных, аўтапартрэтаў, эцюдаў. ЛАТЎШКА, латка, 1) традыцыйны ганчарны выраб у беларусаў і інш. слав. народаў. Глыбокая гліняная пасудзіна з шырокім тулавам і вусцем, гартаваная, радзей паліваная. Выкарыстоўвалася для гатавання ежы, часта замест стало-вай міскі для вадкіх страў, разліўкі сту-дзіны. На Беларусі ў канцы 19 — 1-й пал. 20 ст. выраблялі прамасценныя з круглым ці падоўжаным (авальным) дном (паўн. і зах. раёны) або з пукаты-мі сценкамі накшталт міскі (Падняп-роўе). 3 масавага ўжытку выйшлі ў 1-й трохвугольныя навісі ў месцы прымы-кання зрубаў. Гал. фасад завершаны трапецападобным франтонам з дэкар. шалёўкай і вял. лучковым аконным праёмам у цэнтры. Франтон увянчаны чацверыковай вежачкай з галоўкай. Та-кая ж галоўка над алтаром. Па баках алтарнага зруба невысокія квадратныя сакрысціі. Ў архітэктуры спалучаюцца рысы традыц. нар. дойлідства і стылю барока. Т.В.Габрусь. ЛАТЫГАЛЬСКІ БОЙ 1943, бой па.між 2-м батальёнам Смаленскага партыз. Латыгальская Мікалаеўская царква 3-гадзіннага бою разграмілі ворага. Падмацаванне ворагу з г. Сянно было спынена партыз. засадай. У выніку бою ў сістэме ням.-фаш. гарнізонаў утва-рыўся разрыў, што дало магчымасць паргыз. дыверсійным групам больш ка-роткім шляхам выходзіць да чыг. Ор-ша—Віцебск. ЛАТЫІ'бЛІЧЫ, вёска ў Чашніцкім р-не Віцебскай вобл., на р. Эса. Цэнтр сельсавета і саўгаса. За 51 км на ПдЗ ад г. Чашнікі, 146 км ад Віцебска, 35 км ад чыг. ст. Лепель. 464 ж., 188 двароў (1998). Сярэдняя школа, Дом культуры б-ка, амбулаторыя, аддз. сувязі. ЛАТЫМЕРЫЯ. цэлакант (Latime-гіа chalumnae), рыба атр. цэлакантапа-добных надатр. кісцяпёрых; адзіны су-часны від. Рэшткі Л. вядомы з дэвон-скага перыяду (больш за 380 млн. гадоў назад). Лічылася вымерлай больш за 100 млн. гадоў назад. Пашырана ў Інд. Латымерыя 156 ЛАТЫНІНА ак. каля берагоў Паўд.-Усх. Афрыкі (Каморскія а-вы). Упершыню злоўлена ў 1938 каля вусця р. Халумна; апісана паўднёваафр. вучоным Дж.Смітам (1939). Жыве каля дна на глыб. да 800 м і больш. Даўж. больш за 1,8 м, маса да 95 кг. Самкі буйнейшыя за самцоў. Хвост трохлопасцевы, парныя плаўнікі маюць кароткую дэнтр. вось. Луска буйная, масіўная. Маларухомыя, карыстаюцца плаўнікамі для плавання і апо-ры на грунт. Кормяцца рыбай. Яйцажыварод-ныя Літ:. С м н т Дж.Л.Б. Старнна Четвероног: Пер. с англ. М., 1962. ЛАТЫНІНА Ларыса Сямёнаўна (н. 27.12.1934, г. Херсон, Украіна), украін-ская спаргсменка (спарт. гімнастыка). Засл. майстар спорту СССР (1956), засл. трэнер СССР (1972), суддзя між-нар. катэгорыі (1968). Скончыла Кіеўскі ін-т фіз. культуры (1959). Ст. трэнер жан. зборнай каманды СССР (1966— 77), дзяржтрэнер Маскоўскага спартка-мітэта (1980—90). Уладальніца найб. колькасці медалёў (18) у гісторыі сучас-ных Алімп. гульняў, 9-разовая чэмпіён-ка XVI, XVII і XVIII Алімп. гульняў (1956, г. Мельбурн, Аўстралія — у аса-бістым і камандным першынствах, апорных скачках, вольных пракгыка-ваннях; 1960, Рым — у асабістым і ка-мандным першынствах, вольных прак-тыкаваннях; 1964, Токіо — у каман-дным першынстве і вольных практыка-ваннях). Абс. чэмпіёнка свету (1958, 1962), Еўропы (1957, 1961), СССР (1961—62). Аўтар успамінаў «Гімна-стыка праз гады» (1977). ЛАТЬІПАЎ Анварбек Закіравіч (н. 28.8.1927, г. Петрапаўлаўск, Казахстан), бел. вучоны ў галіне генетыкі і селек-цыі раслін. Д-р с.-г. н. (1977), праф. (1978). Засл. работнік адукацыі Беларусі (1995). Скончыў Маскоўскую с.-г. ака-дэмію (1951). 3 1955 у БСГА (у 1962— 67 і ў 1977—83 прарэктар, з 1967 заг. кафедры). Навук. працы па генетыцы і селекцыі збожжавых культур (пшаніца, трыцікале). Тв.: Бмологня цветення, опылення н опло-дотворення вндов пшеннцы. Горкн, 1971 (у сааўт.); Біятыповы састаў сартоў пшаніцы і іх генетычныя формулы (разам з І.К.Копцікам) // Весці Акадэміі аграрных навук Беларусі 1995. № 4. ЛАТЫПАЎ Урал Рамдракавіч (н. 28.2.1951, в. Катаева Бакалінскага р-на, Башкортастан), вучоны-юрыст, дзяр жаўны дзеяч Рэсііублікі Беларусь. Д-р юрыд. н. (1993), праф. (1994). Скончыў Казанскі ун-т (1973), Вышэйшыя курсы КДБ СССР у Мінску (1974). 3 1974 праходзіў службу ў тэр. органах КДБ СССР на пасадах аператыўнага і кірую-чага саставу. 3 1989 нач. кафедры спец. дысцыплін, нам. нач. Ін-та нац. бяспекі Рэспублікі Беларусь па навук. рабоце. 3 1994 пам. Прэзідэнта Рэспублікі Бела-русь па знешняй палітыцы. Са снежня 1998 міністр замежных спраў — нам. прэм’ер-міністра Рэспублікі Беларусь. Mae дыпламат. ранг Надзвычайнага і Паўнамоцнага пасла. Аўтар навук. прац па міжнар. праве, праблемах супрацоў-ніцтва Беларусі з замежнымі краінамі. ЛАТЫФЎНДЫІ (лац. latifundium ад latus вялізны + fundus маёнтак), вялікія прыватнаўласншкія зямельныя ўладан-ні. У Стараж. Рыме — вял. маёнткі з рысамі натуральнай гаспадаркі, дзе асн. рабочую сілу складалі рабы і калоны. У перыяд феадалізму Л. былі гал. формай вядзення сельскай гаспадаркі з залеж-нымі сялянамі. У новы час (17 — пач. 20 ст.) старыя і зноў утвораныя Л. як буйныя вытворцы с.-г. прадукцыі былі ўключаны ў сістэму рыначнай эканомі-кі, але захоўвалі пераважна паўфеадаль-ныя формы эксплуатацыі. Былі пашы-раны ў Германіі, Расіі, Іспаніі, Паўд. Італіі, краінах Лац. Амерыкі. У Беларусі з сярэдніх вякоў да пач. 20 ст. існавалі Л. ў выглядзе магнацкіх маёнткаў Радзі-вілаў, Сапегаў, Чартарыйскіх, Пацаў, Вішнявецкіх, Агінскіх і інш. Л. захоўва-юцца ў наш час у шэрагу краін Лац. Амерыкі (Бразілія, Эквадор), Афрыкі (Паўд.-Афр. Рэспубліка) і інш. ЛАТЫШ Мікалай Іванавіч (23.4.1941, в. Крупа Пружанскага р-на Брэсцкай вобл.), бел. філосаф. Д-р філас. н. (1990), праф. (1993). Скончыў БДУ (1968). 3 1979 у Бел. філіяле Усесаюзна-га НДІ прафтэхадукацыі. 3 1990 у Нац. ін-це адукацыі (з 1992 нам. дырэктара). Навук. працы па праблемах гісторыі, філасофіі і сацыялогіі адукацыі і яе ўзаемасувязі з культурай, навукай, эка-номікай і духоўным развіццём грамад-ства; метадалогіі адукацыйных сістэм і працэсаў. Тв: Труд н профессмональная подготовка молодежп. Мн., 1987; Образованне на рубеже веков. Мн., 1994; Развнтне професснональ-ного образованмя в ФРГ: Урокм для Белару-сн. Мн., 1997 (разам з У.І.Андрэевым); На шляху да «адукацыйнага грамадства». Мн., 1997; Уводзіны ў філасофію адукацыі. Мн., 1998 (разам э Т.М.Буйко, У.Р.Бондаравым) ЛАТЫШАВА Валянціна Якаўлеўна (н. 5.5.1936, г. Гомель), бел. вучоны ў галі-не неўралогіі. Д-р мед. н. (1985), праф. (1994). Скончыла Мінскі мед. ін-т (1959). 3 1968 у НДІ неўралогіі, нейра-хірургіі і фізіятэрапіі, з 1995 у Гомель-скім мед. ін-це. Навук. працы па аўта-імунным патагенезе неўралагічнага ас-тэахандрозу пазваночніка, асаблівасцях клінічнага цячэння рассеянага склерозу пасля аварыі на Чарнобыльскай АЭС, распаўсюджанасці і захворванні рассея- ным склерозам па рэспубліцы. Дзярж. прэмія Беларусі 1994. Тв:. Эфферентные методы лечення боль-ных рассеянным склерозом (у сааўт.) // Ук-раінскнй віснмк пснхоневрологіі. Харьков, 1995. Т. 3, вып. 1; Прнмененне неотропного препарата «пнкаммлона» в неврологнн, псн-хнатрнн, наркологнм. Гомель, 1997 (у сааўт ). ЛАТЫІІібНАК Алег Юр’евіч (н. 27.5.1957, г. Эльбланг, Полыпча), бел. гісторык у Польшчы, грамадска-паліт. дзеяч. Д-р гіст. н. (1996). Скончыў Яге-лонскі ун-т у Кракаве (1980). Супра-цоўнік гіст. музея Кракава, навук. суп-рацоўнік Ягелонскага ун-та, з 1991 у Музеі войска ў Беластоку. Са студз. 1992 старшыня Гал. рады Беларускага дэмакратычнага аб’яднання, з 1993 у тыднёвіку «Ніва», з 1996 старшыня Бел. гіст. т-ва ў Полыпчы. Член Міжнарод-най асацыяцыі беларусістаў. Даследуе гісторыю бел. нац. адраджэння, бел. войска, эміірацыі. Тв:. Беларуская эміграцыя // Беларускі ка-ляндар на 1990 г. Беласток, 1990; Народзіны беларускай нацыянальнай ідэі // Спадчына. 1992. № 1; Bialoniskie formacje wojskowe 1917—1923. Bialystok, 1995. ЛАТЫШСКАЯ MOBA адна з балтый-скіх моў. Мова латышоў, дзярж. мова Латвіі. Mae 3 дыялекты: сярэднела-тышскі (аснова літ. мовы), лівонскі, верхнелатышскі. У фанетыцы — адрозненне доўгіх і карот-кіх галосных, 5 дыфтонгаў, складовая інтана-цыя, націск на 1-м складзе; у марфалогіі — 2 роды назоўнікаў (мужч. і жан.), зваротныя назоўнікі, 6 скланенняў, 7 склонаў, 5 ладоў дзеяслова, яго складаныя часавыя формы, скланенне дзеепрыслоўяў, складаная сістэма дзеепрыметнікаў; у сінтаксісе — недапасава-нае азначэнне, параўнальна вольны парадак слоў, канструкцыя «давальны самастойны». Літ. мова склалася ў канцы 19 ст. Пісьменства з 16 ст. на аснове лац. га-тычнага пісьма. У аснове сучаснай лат. графікі — лац. алфавіт (антыква) з да-датковымі дыякрытыкамі. Л.м. ўзаема-дзейнічае з бел. мовай. У яе літ. мове і гаворках ёсць беларусізмы [kaza (каза), kozuch (кажух) і інш.], адпаведна ў бел. мове — латышызмы («дылда», «міту-сіць» і ініп ). Літ.. Векслер Б.Х., Юрнк В.А. Ла-тышскмй язык 6 мзд. Рнга, 1988.